NLVH Sức hấp dẫn của thi ca qua cấu tứ và hình ảnh trong bài thơ Qua nhà (Nguyễn Bính)

Đề bài:

Bàn về yếu tố làm nên sức hấp dẫn của thơ ca, nhà nghiên cứu Chu Văn Sơn cho rằng: “Câu thơ hay là câu thơ có khả năng đánh thức bao ấn tượng vốn ngủ quên trong kí ức của con người”.

Phải chăng, “khả năng đánh thức những ấn tượng ngủ quên” của thi ca thể hiện qua cấu tứ và hình ảnh thơ? Bằng những ấn tượng của mình về cấu tứ và hình ảnh trong bài thơ “Qua nhà” của nhà thơ Nguyễn Bính, anh/ chị hãy làm sáng tỏ ý kiến trên

QUA NHÀ

Cái ngày cô chưa có chồng

Đường gần tôi cứ đi vòng cho xa

Lối này lắm bưởi nhiều hoa

(Đi vòng để được qua nhà đấy thôi)

Một hôm thấy cô cười cười

Tôi yêu yêu quá nhưng hơi mất lòng

Biết đâu, rồi chả nói chòng:

“Làng mình khối đứa phải lòng mình đây!”

Một năm đến lắm là ngày!

Mùa thu mùa cốm vào ngay mùa hồng.

Từ ngày cô đi lấy chồng

Gớm sao có một quãng đồng mà xa

Bờ rào cây bưởi không hoa

Qua bên nhà thấy bên nhà vắng teo

 

Lợn không nuôi, đặc ao bèo

Giầu không dây chẳng buồn leo vào giàn

Giếng thơi mưa ngập nước tràn

Ba gian đầy cả ba gian nắng chiều.

(Nước giếng thơi -1957- Nguyễn Bính)

Ghi chú:  

 Tác giả : Nguyễn Bính (1918 -1966) tên khai sinh là Nguyễn Trọng Bính, quê ở làng Thiện Vịnh xã Đông Hội (nay là xã Cộng Hòa), huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Ông là nhà thơ tiêu biểu trong phong trào Thơ mới (1932-1945) và cũng là một trong những gương mặt  xuất sắc của nền thi ca Việt Nam hiện đại. Thơ ông mang sắc thái dân dã, mộc mạc, giản dị, đậm phong vị dân gian, đậm sắc hồn dân tộc với những hình ảnh thân thương của quê hương, đất nước và tình người đằm thắm, thiết tha.

Dàn ý chi tiết

Có người từng nói, thơ ca là chiếc chìa khóa mở ra những miền ký ức sâu thẳm nhất trong tâm hồn con người. Bởi vậy, khi bàn về sức hấp dẫn của thi ca, nhà nghiên cứu Chu Văn Sơn đã khẳng định: “Câu thơ hay là câu thơ có khả năng đánh thức bao ấn tượng vốn ngủ quên trong kí ức của con người.” Nhận định ấy gợi ra một cách nhìn sâu sắc về chức năng thẩm mỹ của thơ: thơ không chỉ nói hộ cảm xúc hiện tại mà còn khơi dậy những rung động tưởng như đã bị thời gian vùi lấp. Trong dòng chảy thi ca Việt Nam hiện đại, Nguyễn Bính – nhà thơ của hồn quê – đã làm được điều ấy bằng những câu thơ mộc mạc mà ám ảnh. Bài thơ “Qua nhà” với cấu tứ tinh tế và hệ thống hình ảnh đậm phong vị thôn quê đã trở thành minh chứng sinh động cho khả năng đánh thức ký ức và xúc cảm của thơ ca.

Giải thích ý kiến

+ Thơ: (ở đây là thơ trữ tình) là một thể loại văn học được sáng tác bằng phương thức trữ tình, thường có vần có nhịp, dùng để thể hiện tình cảm, cảm xúc của người viết

+  Câu thơ hay: Là câu thơ có giá trị, mang đến rung cảm mãnh liệt cho người đọc

+ Đánh thức: làm sống dậy, thức tỉnh

+ Bao ấn tượng vốn ngủ quên trong kí ức của con người: những nhận thức, những cảm xúc, những rung động…về đời sống, về con người mà mỗi người đã từng được chứng kiến, được trải nghiệm nhưng bị chai sạn, bị vùi lấp, bị lãng quên…

à Ý kiến của nhà phê bình Chu Văn Sơn đưa ra một quan điểm về thơ ca và văn học nói chung trong đó khẳng định với một câu thơ hay, một câu thơ thực giá trị thì điều quan trọng nhất là có thể thức tỉnh, làm sống dậy những ấn tượng, cảm xúc, rung động, những nhận thức …về cuộc sống, con người (mà chủ yếu là những điều đẹp đẽ, cao cả, nhân văn…) vốn có trong mỗi người đọc nhưng bị thời gian, bị cuộc sống xô bồ làm cho lãng quên, chai sạn, vùi lấp…

Có nhiều cách để mỗi câu thơ, cả bài thơ thực hiện được nhiệm vụ đánh thức những ấn tượng đã ngủ quên. Một trong số đó là thông qua việc xây dựng cấu tứ và hình ảnh cho thi phẩm

Bàn luận

– Ý 1: Tại sao “câu thơ hay là câu thơ có khả năng đánh thức bao ấn tượng vốn ngủ quên trong kí ức của con người”

+ Xuất phát từ yêu cầu về phẩm chất, tài năng và tâm huyết của nhà thơ. Chỉ có những nhà thơ đích thực mới thực hiện được thiên chức này

+ Xuất phát sứ mệnh của thơ ca nói chung và văn học nói riêng

– Ý 2: Tại sao cấu tứ và hình ảnh có thể giúp mỗi câu thơ “đánh thức bao ấn tượng vốn ngủ quên trong kí ức của con người”?

+ Cấu tứ là nhân tố quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển một bài thơ, là trung tâm của quá trình sáng tạo thơ ca. Nó nâng đỡ và tạo nên một dòng chảy tư tưởng xuyên suốt tác phẩm. Một khi người đọc hiểu được ý tưởng của thi nhân, chính là lúc hình dung hướng phát triển của hình tượng thơ, cách triển khai bài thơ. Từ đó, độc giả “được đánh thức” toàn bộ nhận thức, cảm xúc, cảm giác tự nhiên, sinh động và trọn vẹn nhất qua từng câu thơ. Chú ý tìm hiểu cấu tứ bài thơ, chính là đi sâu vào bản chất, hiểu đến chiều sâu giá trị của từng câu thơ, vần thơ để nhìn ra những phát hiện độc đáo, những hồi ức, kí ức đẹp đẽ của nhà thơ về con người, cuộc sống và đánh giá đúng phẩm chất nghệ thuật của bài thơ.

+ Hình ảnh thơ: là những tưởng tưởng mà người làm thơ sử dụng để diễn tả, truyền đạt ý nghĩa, cảm xúc và thông điệp của mình. Những hình ảnh này có thể là những mô tả về con người, cảnh vật, tình cảm, sự kiện hay bất cứ thứ gì mà tác giả muốn truyền đạt qua bài thơ của mình. Hình ảnh có thể đến từ những chi tiết về màu sắc, âm thanh, hình dáng, vị trí hay sự di chuyển của các yếu tố trong thơ.

Hình ảnh trong thơ có ý nghĩa vô cùng quan trọng vì nó là phương tiện cơ sở của mỗi câu thơ để gọi dậy tâm tư, sống dậy nỗi niềm của tác giả. Nhờ đó, khi đọc thơ, độc giả cũng đồng cảm, thấu hiểu, bị cuốn hút và gợi nhớ, tạo ra ấn tượng sâu sắc trong tâm trí của người đồng sáng tạo.

Chứng minh

* Giới thiệu tác giả và bài thơ

– Nguyễn Bính là nhà thơ của tình quê tha thiết, sâu thẳm. Thơ Nguyễn Bính có “một điều quý vô ngần: hồn xưa của đất nước”.

– Bài thơ“Qua nhà”được in trong tập Nước giếng thơi (1957). Tác phẩm đã thể hiện tình yêu chân thành, mộc mạc, bình dị của chàng trai thôn quê mà chưa một lần dám nói. Thi phẩm đã khắc họa được tâm hồn, chân thật, bình dị mà tha thiết ân tình của con người thôn quê qua hệ thống cấu tứ và hình ảnh đặc sắc

* Phân tích cấu tứ và hình của bài thơ Qua nhà

3.1. Cấu tứ

* Xác định cấu tứ của bài thơ

–  Cấu tứ của bài thơ: Bài thơ được triển khai theo mạch cảm xúc của thi nhân: nửa đầu bài thơ, chàng trai bộc lộ những cảm xúc yêu đương chân thành, mãnh liệt nhưng còn ngại ngùng, rụt rè, khó nói lên lời pha lẫn một chút hoài nghi, lo lắng. Nửa sau bài thơ, khi tình yêu tuột mất khỏi tầm tay, chàng trai buồn bã, ngẩn ngơ, nhớ tiếc.

– Cấu tứ “đối xứng gập đôi”: Phần trước là tâm trạng hân hoan vui sướng của chàng trai. Phần sau là tâm trạng buồn bã, nuối tiếc. Phần đầu đầy ánh sáng và hơi ấm, phần sau đầy lạnh lùng và trống vắng, cùng một cảnh trí ấy, cũng những sự vật ấy nhưng diện mạo trước và sau đã hoàn toàn tương phản.

* Phân tích và đánh giá từng phần của bài thơ

– Diễn biến tâm trạng của nhân vật trữ tình: Qua điểm nhìn của nhân vật “tôi” – chàng trai thôn quê. Do đó, tác giả có thể đi sâu vào thế giới nội tâm của nhân vật để nói lên tiếng lòng thầm kín và riêng tư của chàng trai.

+ Trước khi cô gái đi lấy chồng: Chàng trai sẵn sàng đi con đường đồng xa hơn để được qua nhà cô gái. Ban đầu, chàng trai né tránh lí do thực sự: “Lối này lắm bưởi nhiều hoa”, nhưng sau đó chàng trai đã kín đáo thổ lộ: “Đi  vòng để được qua nhà đấy thôi”. Sự kiên trì của chàng trai đã được bù đắp: “Một hôm thấy cô cười cười/ Tôi yêu yêu quá nhưng hơi mất lòng”. Nụ cười của cô gái đã làm chàng trai rung động trái tim với bao mộng mơ, say đắm. Tuy vậy, chàng trai vẫn có một chút hoài nghi, lo lắng, chưa tự tin vào tình cảm của mình: “Biết đâu rồi chả nói chòng/ Làng mình khối đứa phải lòng mình đây”. Tâm sự của chàng trai bộc lộ nét đáng yêu, dễ mến của những chàng trai thôn quê.  Đến một ngày, cô gái đi lấy chồng khi chàng trai vẫn chưa kịp ngỏ lời.

+ Sau khi cô gái đi lấy chồng, thế giới của những mộng và mơ trong tâm trí của chàng trai tan biến. Con đường gẫn bỗng trở nên xa tít tắp: “Gớm sao có một quãng đồng mà xa”. Tình yêu có thể khiến quãng đường xa trở thành gần, và ngược lại khi tình yêu không còn thì gần cũng trở thành xa. Đó là khoảng cách của tâm lí, chứ không còn là khoảng cách thực tế nữa. Chàng trai còn cảm nhận sự thay đổi của không gian nhà cô gái: cây bưởi không hoa, nhà vắng teo, ao nhiều bèo, giầu không leo giàn, nước tràn giếng khơi, gian nhà ngập nắng. Không gian trống trải, thiếu vắng bàn tay chăm sóc của cô gái, càng trở nên lạnh lẽo, hoang sơ hơn. Sự trống vắng của không gian hay chính là sự trống trải trong tâm hồn của chàng trai. Cô gái chính là điểm sáng của không gian thì nay cô đã không còn xuất hiện nữa. Chàng trai đã kín đáo bộc lộ sự ngẩn ngơ, tiếc nuối. Tình cảm của chàng trai dành cho cô gái đầy chân thành, mộc mạc, giản dị như đánh thức trong ta biết bao cảm xúc, bao rung động, bao tình cảm đẹp trong tình yêu

3.2. Hình ảnh, chi tiết

+ Hình ảnh, chi tiết của bài thơ đều mang một phong vị “rất quê”: con đường, hoa bưởi, bờ rào, quãng đồng, ao bèo, giầu không, giếng thơi… Có lẽ nhà thơ phải rất yêu thương, gắn gó với quê hương và những con người thôn quê nên mới đưa vào trong thơ ca những hình ảnh, chi tiết mộc mạc, bình dị mà lại sống động, tự nhiên đến vậy. Bài thơ sử dụng nhiều hình ảnh, từ ngữ thể hiện cách nói quen thuộc bình dị hàng ngày: đấy thôi, hơi mất lòng, biết đâu, chả nói chòng, khối đứa, đến lắm là, gớm sao, chẳng buồn, đầy cả… Tác giả còn sử dụng các phép tu từ: điệp, chêm xen, đối lập làm cho ngôn từ càng giàu hình ảnh, giàu cảm xúc.

+ Những hình ảnh thơ được xây dựng đậm chất thôn quê, thể hiện không gian làng quê bình dị, gần gũi, quen thuộc. Những hình ảnh đó đã làm sống dậy những kí ức đẹp của con người về không gian, cảnh vật chốn quê kiểng thân quen, bình dị bao đời mà trong cuộc sống hiện đại với nhịp điệu hối hả đã bị vùi lấp, lãng quên

Đánh giá chung : Khẳng định lại sự độc đáo của bài thơ về cấu tứ, hình ảnh và ý nghĩa cúa nó đối với khả năng đánh thức bao ấn tượng vốn ngủ quên trong kí ức của con người”.

–  Nét đặc sắc, ấn tượng và độc đáo của bài thơ là cấu tứ “đối xứng gập đôi”, là nghệ thuật tả cảnh ngụ tình, là hệ thống ngôn ngữ, hình ảnh bình dị, mộc mạc, giàu cảm xúc, rất giàu giá trị thẩm mĩ như chứa đựng hồn quê đất Việt

– Bài thơ đã làm sống dậy không gian làng quê quen thuộc, đánh thức bao nét đẹp hồn hậu, dễ thương, sâu sắc trong tình cảm của con người thôn quê Việt Nam.

– Nhận định trên đã chỉ ra đặc trưng của thể loại thơ ở cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật: Thơ ca chân chính muôn đời là điểm tựa tinh thần của con người điều này được thể hiện qua sáng tạo  cấu tứ, hình ảnh độc đáo.

Bàn luận, mở rộng

– Bài thơ “ Qua nhà ” – Nguyễn Bính, đưa người đọc đắm mình vào không gian của hoài niệm, của những cảm xúc chân thành, thiết tha mà còn đánh thức, khơi dậy những tình cảm cao đẹp, đem đến những rung cảm thẩm mĩ sâu sắc. Bài thơ đã chạm vào nơi thẳm sâu của tâm hồn, lay động tâm thức của người đọc bởi sự quyện hòa giữa vẻ đẹp cảm xúc và trí tuệ, cùng những hình thức biểu đạt phù hợp, giàu tính nghệ thuật.

– Ý kiến của Chu Văn Sơn ngắn gọn mà xác đáng, khẳng định được chức năng, ý nghĩa của thơ ca: với một câu thơ hay, một câu thơ thực giá trị thì điều quan trọng nhất là có thể thức tỉnh, làm sống dậy những ấn tượng, cảm xúc, rung động, những nhận thức của con người về cuộc sống và nhận thức được vai trò của cấu tứ và hình ảnh trong thơ, trong việc làm sống dậy những kí ức đẹp của con người

– Ý kiến là bài học cho người sáng tác thơ, đồng thời có tác dụng định hướng cho người đọc trong quá trình tiếp nhận. Thi nhân cần có sự sáng tạo độc đáo trong việc xác lập cấu tứ và lựa chọn hình ảnh thơ cho thi phẩm của mình, sáng tạo nên những câu thơ hay không chỉ “đưa ru” mà còn “thức tỉnh”. Độc giả khi thẩm, bình và thưởng thức thơ cũng cần chú ý tìm hiểu đến các yếu tố này, bởi đó là linh hồn, là “chìa khóa” để mở ra cánh cửa thi ca;  hãy đọc bằng cả trái tim và trí tuệ để lĩnh hội được những điều mà người nghệ sĩ gửi gắm, để từ đó hoàn thiện nhân cách, sống tốt hơn, đẹp hơn.

“Qua nhà” không chỉ là câu chuyện về một mối tình thầm lặng, mà còn là bức tranh ký ức về một làng quê Việt Nam hiền hòa, bình dị. Nhờ cấu tứ đối xứng gập đôi và hệ thống hình ảnh quen thuộc, gần gũi, bài thơ đã khơi dậy trong lòng người đọc bao kỷ niệm thân thương về tình yêu, về quê hương, về những điều tưởng như nhỏ bé mà sâu sắc. Qua đó, nhận định của Chu Văn Sơn càng thêm sáng rõ: thơ ca chân chính luôn có sức mạnh đánh thức những rung động đã ngủ quên trong tâm hồn con người. Thơ Nguyễn Bính, vì thế, không chỉ “ru” ta bằng âm điệu dân gian dịu ngọt, mà còn làm ta bừng tỉnh trước vẻ đẹp của cảm xúc chân thành và hồn quê bền bỉ trong ký ức dân tộc.