NLVH về thế giới của cái đẹp trong bài thơ Gió Lào cát trắng (Xuân Quỳnh)

Đề bài: 

Trong Đến với bài thơ hay, Lê Trí Viễn cho rằng “Vào thơ hay, dù là điệu kiên cường hay làn êm ái đều là vào thế giới của cái đẹp”.

Anh/Chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Hãy khám phá thế giới của cái đẹp qua bài thơ Gió Lào cát trắng của Xuân Quỳnh.

Gió Lào cát trắng

Ngọn gió Lào cát trắng của đời tôi

Tôi của cát của gió Lào khắc nghiệt

Trong gió nóng những trưa hè ngột ngạt

Mẹ ru tôi hạt cát sạn hàm răng

Vừa lớn khôn tôi đã biết đào hầm

Dưới bom đạn gió Lào vẫn thổi

Và trên cát lại thêm cồn cát mới

Cỏ mặt trời lăn như bánh xe

Cuộc đời tôi có cát chở che

Khi đánh giặc cát lại làm công sự

Máu đồng đội và máu tôi đã đổ

Trên cát này mà gió quạt vừa se

Cây tôi trồng chưa đủ bóng che

Bom giặc cắt lá cành tơi tả

Củ khoai ở đây nhỏ hơn củ khoai cánh đồng màu mỡ

Trái mãng cầu rám vỏ – gió đi qua

Đọng nắng thôi, cát chẳng đọng mưa

Bàn chân lún bàn chân thêm bỏng rát

Giữa gió cát, giữa những ngày ác liệt

Tôi nghĩ về tha thiết một màu xanh

Một rừng cây trĩu quả trên cành

Tôi vun gốc và tay tôi sẽ hái

Nhà của tôi, tôi sẽ về dựng lại

Ánh ngói hồng những gương mặt mai sau

Em mới về em chưa thấy gì đâu

Chỉ có cát và gió Lào quạt lửa

Ngọn gió bỏng khi đi thành nỗi nhớ

Cát khô cằn ở mãi hóa yêu thương

Dẫu đôi khi tôi chẳng bằng lòng

Với cái cát làm bàn chân rát bỏng

Với cái gió làm chín lừ da mặt

Mảnh đất cằn khoai sắn ít sinh sôi

Tôi sẵn lòng đem hiến cả đời tôi

Cho cát trắng và gió Lào quạt lửa.

– Nhà thơ Xuân Quỳnh tên đầy đủ là Nguyễn Thị Xuân Quỳnh, sinh ngày 6 tháng 10 năm 1942 tại xã Văn Khê, thị xã Hà Đông, tỉnh Hà Tây (nay là phường La Khê, quận Hà Đông, Hà Nội). Xuân Quỳnh là một trong những nhà thơ tiêu biểu của thế hệ nhà thơ trưởng thành trong thời kì kháng chiến chống Mỹ. Với trách nhiệm của một thi sĩ – công dân, chị đã đặt chân trên nhiều vùng đất chiến sự ác liệt … Chị cùng chung gian khổ với dân quân Vĩnh Linh, với chiến sĩ giải phóng quân ở Trường Sơn… Chị hăm hở đi và viết. Ở Xuân Quỳnh, bên cạnh một tiếng thơ của người phụ nữ đầy khát khao hướng về hạnh phúc bình dị đời thường, còn là những “lời thơ lửa cháy”, những bông “hoa dọc chiến hào” trong thời kì chống Mĩ.

– Trong những năm 1969 – 1970, Xuân Quỳnh đi vào thực tế tại tuyến lửa Quảng Bình-Vĩnh Linh và nữ sĩ đã phải trải qua những đợt gió Lào khủng khiếp. Ngoài khắc họa chân thực chiến tranh, Xuân Quỳnh cũng sáng tác nhiều thơ về vùng đất khốc liệt mà tiêu biểu là bài “Gió Lào cát trắng” viết năm 1969, sau này lấy làm tên chung cho tập thơ xuất bản năm 1974. Bài thơ là tiếng lòng của nữ sĩ coi vùng đất giới tuyến như quê hương thứ hai của mình.

Dàn ý chi tiết

Có những bài thơ đưa ta đi qua bão lửa mà lòng vẫn sáng; có những câu thơ chỉ như tiếng thở dài nhưng lại làm lòng người trở nên trong trẻo hơn. Bởi thơ hay, dù mang “điệu kiên cường” hay “làn êm ái”, rốt cuộc vẫn dẫn con người bước vào “thế giới của cái đẹp” – như Lê Trí Viễn từng khẳng định. “Cái đẹp” ấy không chỉ nằm ở cảnh sắc hay âm điệu, mà còn ở sức mạnh tinh thần, ở phẩm chất con người, ở cách nhà thơ nâng những khắc nghiệt đời thường lên thành giá trị thẩm mĩ. Đọc Gió Lào cát trắng của Xuân Quỳnh, ta gặp một thế giới tưởng chỉ có nắng gắt, cát rát, bom đạn tơi tả, vậy mà vẫn bừng lên vẻ đẹp của tình yêu quê hương, của ý chí bám trụ, của niềm tin kiến tạo tương lai. Từ đó, ý kiến của Lê Trí Viễn được soi sáng bằng chính hành trình đi vào thơ: đi vào cái đẹp trong cả gian truân và dịu dàng.

Giải thích:

– Thơ hay: hiểu chung là chỉnh thể thẩm mĩ, có khả năng khơi gợi ở người đọc những rung động thẩm mĩ, góp phần hoàn thiện con người, nâng con người lên…

– Điệu kiên cường hay làn êm ái: nội dung muôn màu muôn vẻ, phong phú vô cùng của thơ ca, “kiên cường”: thơ nói chí, tỏ lòng thể hiện tinh thần đấu tranh; hay “làn êm ái”: thơ trữ tình, thơ lãng mạn.

– Thế giới của cái đẹp: “cái đẹp” là một phạm trù thẩm mĩ thể hiện ở nhiều phương diện: vẻ đẹp của tâm hồn, tấm lòng, tài năng người nghệ sĩ, cái đẹp toát lên từ nội dung và hình thức của thơ, cái đẹp khơi gợi những rung động thẩm mĩ, bồi đắp tâm hồn con người.

=> Nhận định bàn về giá trị thẩm mĩ của thơ ca- một giá trị đặc trưng của văn học

Lí giải ý kiến

– Đối tượng của văn học nói chung, thơ ca nói riêng là cuộc sống, con người với những vẻ đẹp bình dị quanh ta, nhưng được nhìn nhận, khám phá ở chiều sâu thẩm mĩ.

– Thơ là tiếng nói của tình cảm, cảm xúc thăng hoa mãnh liệt, được ý thức và giàu chất nhân văn. Mọi niềm vui, nỗi buồn, khát khao, phẫn nộ… đều phải mang tính thẩm mĩ.

– Thơ hay thực hiện thiên chức cao quý là hướng con người tới chân, thiện, mĩ; nâng con người lên, làm cho lòng người phong phú thanh sạch hơn, khiến con người sống đẹp hơn, nhân văn hơn. Và nhà văn chân chính là người “dẫn đường đến xứ sở của cái đẹp” (Pau- tốp- xki)

– Tiếp nhận văn học, trong đó có việc tiếp nhận thơ hay thực chất là tiếp nhận thẩm mĩ, lấy cái trong trẻo, tinh tế và tri âm mà cảm nhận, không bao giờ chấp nhận cái vụ lợi tầm thường, lấy hồn ta để hiểu hồn người.

– Gió Lào cát trắng tiêu biểu cho thơ hay vừa là điệu kiên cường vừa là làn êm ái

Phân tích, chứng minh

Giới thiệu đôi nét về tác giả, tác phẩm (0,5)

Chứng minh qua tác phẩm Gió Lào cát trắng của Xuân Quỳnh

* Gió Lào cát trắng của Xuân Quỳnh là “thế giới của cái đẹp” (3,0):

–  Cái đẹp trong nội dung:

+ Cái đẹp của bức tranh miền quê nghèo, khắc nghiệt đầy nắng gió…

+ Cái đẹp của tình cảm con người đối với một miền quê:

. Tình yêu, sự kiên cường bám trụ, gắn bó son sắt với miền quê khắc nghiệt: bền bỉ, mạnh mẽ lớn lên cùng gió, cát; bất khuất kiên cường trong chiến đấu bảo vệ quê hương; cần cù, chịu khó trong xây dựng phát triển; miền quê nghèo trở thành tình yêu, nỗi nhớ khi chia xa

. Niềm hi vọng, tin tưởng vào tương lai và khát vọng được cống hiến hết mình cho mảnh đất nơi chiến tuyến

– Cái đẹp của những đặc sắc về nghệ thuật:

+ Thể thơ tự do dàn trải gợi cảm giác tha thiết, lắng sâu.

+ Nhân vật trữ tình “tôi” tạo nên sự chân thực cho dòng cảm xúc, dễ lay động lòng người.

+ Mạch cảm xúc phát triển theo từng chặng thời gian gắn với cuộc đời “tôi” (từ thuở nhỏ với lời ru của mẹ, lớn lên trong cảnh chiến tranh và hướng tới ngày mai trong khát vọng hòa bình)  khiến tất cả hiện lên hoàn chỉnh như một bộ phim toàn cảnh về cuộc đời nhân vật; tạo hình dung về sự song hành của  những kiếp người với đất quê.

+ Dọc bài thơ là những hình ảnh (gió Lào, ngọn gió Lào cát trắng, ngọn gió bỏng…) như những điệp khúc, ám ảnh trong người đọc; chúng vừa nói lên cái khắc nghiệt của thiên nhiên, vừa hàm ý về những gian truân trong cuộc đời…

+ Lời thơ dung dị mà thấm đẫm cảm xúc…

* “Thế giới của cái đẹp” trong Gió Lào cát trắng chính là sự phản chiếu cái đẹp của cái tài, cái tâm của nghệ sĩ Xuân Quỳnh; mang đến những tác động tích cực đến tâm hồn người đọc (1,0):

– Đó là một tâm hồn giàu yêu thương, gắn bó với từng thớ đất, từng miền quê; chị gắn sinh mạng mình với sinh mạng của mảnh đất khắc nghiệt này. Bằng tâm hồn nhạy cảm và một tình yêu tha thiết dành cho miền quê khói lửa, tài năng nghệ thuật của chị đã thăng hoa, mang đến những vần thơ đẹp.

– Khơi dậy ở người đọc tình yêu quê hương, tổ quốc dù nơi ấy thiên nhiên khắc nghiệt hay súng đạn hoang tàn; đánh thức ý thức trách nhiệm và sự gắn bó máu thịt của mỗi con người với từng tấc đất thân yêu. Đặt trong hoàn cảnh đất nước đang bị quân thù dày xéo, tiếng thơ ấy càng đẹp hơn, đáng quý hơn!

Đánh giá

– Thơ ca là thế giới của cái đẹp, đó chính là đặc trưng thẩm mĩ của thơ ca, cũng là nội dung mục đích của văn học nói chung: văn học cần hướng đến khẳng định và ngợi ca vẻ đẹp con người cuộc sống, nhà thơ, nhà văn cũng cần viết về những điều tốt đẹp để khơi gợi tình yêu, lòng lạc quan cho người đọc.

– Không phải thơ ca lúc nào cũng miêu tả cái đẹp. Thơ ca có quyền miêu tả những cái xấu xa, độc ác, để sự thật cuộc đời được chân thực hơn.

– Bài thơ Gió Lào cát trắng xứng đáng là bài thơ hay được viết ra từ tâm tư, tình cảm và tài năng của những người nghệ sĩ chân chính.

– Bài học: Nhà thơ phải là người sống sâu sắc, tinh tế để cảm xúc thăng hoa trên trang thơ, người đọc cũng cần rung động và hiểu đời, hiểu người để cảm nhận hết được thế giới cái đẹp mà nhà thơ miêu tả và muốn hướng tới.

Thế giới cái đẹp trong Gió Lào cát trắng không phải vẻ đẹp êm đềm của “hoa thơm cỏ lạ”, mà là vẻ đẹp được tôi luyện trong khắc nghiệt: cái đẹp của đất nghèo vẫn “chở che”, cái đẹp của con người biết đứng vững giữa bom đạn, cái đẹp của một tấm lòng “sẵn lòng đem hiến cả đời tôi” cho mảnh đất gió Lào quạt lửa. Ở Xuân Quỳnh, thơ vừa là điệu kiên cường của thời chiến, vừa là làn êm ái của yêu thương và nỗi nhớ; càng dữ dội, càng hiện ra sâu sắc vẻ đẹp của niềm tin và sự gắn bó máu thịt với quê hương. Vì thế, bước vào bài thơ này cũng là bước vào “xứ sở của cái đẹp” – nơi cái đẹp không tách rời đời sống, mà chính là cách con người sống cao hơn hoàn cảnh, vượt lên gian nan để hướng về ngày mai.