Phân tích truyện ngắn Bà bán bỏng cổng trường tôi của Xuân Quỳnh

Đề bài: Phân tích truyện ngắn Bà bán bỏng cổng trường tôi của Xuân Quỳnh

BÀ BÁN BỎNG CỔNG TRƯỜNG TÔI

          (Lược trích một đoạn: Trước cổng trường nhân vật tôi có bà bán bỏng tóc bạc phơ, lưng còng, rất hiền hậu. Bà bán hàng thường thêm bỏng cho lũ trẻ nên đứa nào cũng thích mua hàng của bà. Một hôm, thằng Tòng béo lớp tôi phao tin đồn là bà bán bỏng bị ho lao, có thể lây nhiễm. Thế là bọn bạn lớp tôi không còn ra mua hàng cho bà như trước. Tin đó truyền đi khắp trường, hàng bỏng của bà bị ế đến mấy ngày không bán nổi. Thế rồi bà không bán bỏng ở cổng trường nữa. Tôi và lũ bạn cũng chẳng ai nhớ tới bà, chúng tôi chuyển sang mua ô mai, táo dầm)

Một hôm mẹ tôi sai tôi ra chợ mua mớ rau. Tôi bỗng gặp bà bán bỏng, trông bà gầy nhiều, lưng còng hẳn xuống, quần áo rách rưới, bà chống gậy và đeo một cái bị đi vào hàng cơm, bà lấy trong bị ra một cái bánh mì khô và nói gì nho nhỏ với bà hàng cơm, nghe không rõ. Tôi chỉ nghe tiếng quát mắng to tướng của bà hàng cơm:

– Nướng nhanh lên mà đi cho khuất mắt. Trông người chả ra người, như con gà rù thế kia mà ám hàng người ta thì làm sao người ta bán được…

Bà bán bỏng lật đật đến gần bếp lò run rẩy nhét cái bánh mì vào phía dưới lò. Chứng kiến tất cả cái cảnh ấy tự nhiên tôi thấy thương bà quá. Tôi chạy lại gần bà, ấn vội vào tay bà số tiền mẹ tôi đưa mua rau rồi chạy vụt về. Tôi về nhà kể lại với mẹ mọi việc, mẹ tôi không mắng tôi về việc ấy mà lại trách tôi chuyện khác kia. Mẹ bảo:

– Con giúp đỡ người nghèo là đúng, nhưng con thử nghĩ xem, với số tiền mua rau ấy bà già chỉ sống được một bữa, còn bữa sau thì sao? Đáng lẽ trước kia con và các bạn con đừng tung cái tin “bà bán bỏng ho lao” ra thì chắc bà vẫn sống được tử tế. Đằng này, vô tình con và các bạn con đã hại bà ấy. Các con chưa hiểu được đâu. Chưa hiểu được một người già mà phải đói khát thì khổ đến thế nào… Mẹ còn nói nhiều nhiều nữa nhưng thấy tôi rân rấn nước mắt nên mẹ thôi. Mẹ lại đưa tiền cho tôi đi mua rau.

Hôm sau đến lớp tôi kể cho các bạn nghe mọi sự việc, kể cả chuyện mẹ tôi đã mắng tôi như thế nào. Các bạn nghe mà ai cũng bùi ngùi cảm thấy mình có lỗi, bỗng có bạn lên tiếng:
– Thế ai bảo cậu Tòng là bà ấy ho lao?

– Ai bảo? Ai bảo?… – Tất cả nhao lên như muốn lên án Tòng.

– Tớ cũng chẳng nhớ. – Tòng trả lời yếu ớt. – Tớ nghe thấy thế.

– Cậu nghe chưa chính xác mà đã nói. Cậu ác thế! Ác thế!

– Khổ thân bà ấy. – Một bạn nói. – Làm thế nào để giúp bà ấy bây giờ? Hay là góp tiền lại đem cho bà ấy.

– Làm thế chẳng được đâu. – Tôi nói. – Mẹ tớ bảo là khi bà ấy ăn hết số tiền mình cho thì bà ấy lại đói. Hay là khi nào tớ gặp bà ấy tớ sẽ bảo: “Bà cứ bán bỏng đi chúng cháu lại mua cho bà” mà tất cả chúng mình phải mua của bà ấy kia, bảo cả bọn lớp khác nữa.”

– Ừ, phải đấy! – Một bạn nói. – Tất cả chúng mình đều mua.
– Tất cả.
– Tất cả. – Các bạn đồng thanh tán thành. Có bạn lại còn đề ra mình sẽ ăn sáng bằng bỏng.

 (Theo Xuân Quỳnh, Trời xanh của mỗi người, NXB Kim Đồng, 2017, tr99-106)

Dàn ý chi tiết

Mở bài:

• Giới thiệu truyện ngắn Bà bán bỏng cổng trường tôi của nhà văn Xuân Quỳnh.
• Khẳng định giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm: câu chuyện nhẹ nhàng nhưng đầy sức lay động, phản ánh sự vô tâm trong lời nói, hành động của con người, đồng thời ca ngợi sự thức tỉnh lương tri, lòng nhân ái và trách nhiệm trong cuộc sống.

Thân bài:

Chủ đề của truyện

• Truyện gửi gắm bài học sâu sắc về trách nhiệm của con người trong từng lời nói và hành động.
• Đề cao giá trị của lòng nhân ái và tình người trong cuộc sống.
• Chủ đề này được thể hiện rõ nét qua tình huống truyện, hệ thống nhân vật và những chi tiết đặc sắc.

Phân tích các khía cạnh của chủ đề

a) Chủ đề thể hiện qua tình huống truyện

• Tình huống truyện giàu sức gợi: Một lời đồn vô căn cứ khiến bà bán bỏng, một người lao động nghèo hiền hậu, bỗng chốc bị xa lánh, mất đi kế sinh nhai và rơi vào cảnh khốn cùng.
• Điểm cao trào: Nhân vật “tôi” tình cờ gặp lại bà trong hoàn cảnh đáng thương – già yếu, run rẩy, lom khom xin nướng mẩu bánh mì khô.
• Đây là bước ngoặt quan trọng giúp nhân vật “tôi” thức tỉnh, nhận ra sai lầm của mình.
• Tình huống vừa có tính kịch tính, vừa mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc, góp phần làm nổi bật chủ đề tác phẩm.

b) Chủ đề thể hiện qua nhân vật

• Nhân vật “tôi”:
  • Ban đầu là một cậu bé hồn nhiên, vô tư, dễ bị tác động bởi lời đồn mà không suy xét.
  • Khi chứng kiến cảnh bà bán bỏng trong hoàn cảnh khốn cùng, cậu bé bừng tỉnh, nhận ra lỗi lầm nghiêm trọng của mình.
  • Hối lỗi và tìm cách sửa sai bằng hành động thiết thực: kể chuyện với bạn bè, khuyên mọi người tiếp tục mua bỏng để giúp đỡ bà.
  • Sự thay đổi trong tâm lý và hành động thể hiện quá trình trưởng thành, từ vô tâm đến có trách nhiệm, biết quan tâm và sẻ chia.
• Nhân vật bà bán bỏng:
  • Là hiện thân của những con người nghèo khó, nhỏ bé nhưng giàu lòng yêu thương.
  • Hình ảnh bà trước và sau khi bị xa lánh có sự đối lập rõ ràng: từ người vui vẻ, hiền hậu đến dáng vẻ tiều tụy, run rẩy, lẻ loi.
  • Bà không chỉ là một nhân vật cụ thể mà còn là biểu tượng cho những số phận yếu thế trong xã hội, chịu nhiều bất công và sự ghẻ lạnh của con người.

c) Chủ đề thể hiện qua chi tiết tiêu biểu

• Hình ảnh bà bán bỏng run rẩy nướng mẩu bánh mì khô là một chi tiết giàu sức gợi.
• Góp phần khắc họa hoàn cảnh đáng thương của bà và phản ánh hậu quả nghiêm trọng của sự vô tâm.
• Là khoảnh khắc thức tỉnh của nhân vật “tôi”, đồng thời đánh thức lòng trắc ẩn và trách nhiệm trong lòng người đọc.
• Chi tiết tuy nhỏ nhưng mang tính biểu tượng cao, thể hiện rõ chủ đề và thông điệp của tác phẩm.

Ý nghĩa của chủ đề (thông điệp)

• Cảnh báo về tác động nguy hiểm của lời nói thiếu suy nghĩ đối với cuộc đời người khác.
• Nhắc nhở con người về trách nhiệm trong từng hành động, tránh sự vô tâm có thể gây ra hậu quả lớn.
• Đề cao lòng nhân ái: chỉ một hành động nhỏ xuất phát từ thiện lương cũng có thể cứu vớt một số phận.
• Khuyến khích con người biết nhận lỗi, sửa sai và bù đắp tổn thương mà mình gây ra.

Đặc sắc nghệ thuật và hiệu quả thẩm mỹ

a) Đặc sắc nghệ thuật

• Xây dựng tình huống truyện độc đáo, giàu kịch tính nhưng chân thực và dễ gây xúc động.
• Nghệ thuật xây dựng nhân vật sinh động, tự nhiên: nhân vật được khắc họa thông qua hành động, lời nói, suy nghĩ chứ không cần miêu tả dài dòng.
• Lựa chọn ngôi kể thứ nhất:
  • Tạo sự chân thực, gần gũi, giúp người đọc đồng cảm sâu sắc với diễn biến tâm lý của nhân vật “tôi”.
  • Khiến câu chuyện mang màu sắc tự sự cá nhân, đầy cảm xúc và tính trải nghiệm.
• Ngôn ngữ giản dị, mộc mạc nhưng giàu cảm xúc:
  • Giọng văn tự nhiên, gần gũi, phù hợp với lứa tuổi nhân vật chính.
  • Đặc biệt thành công trong việc miêu tả tâm lý hối lỗi, day dứt của nhân vật “tôi”.

b) Hiệu quả thẩm mỹ

• Đối với việc thể hiện chủ đề: Giúp truyện thể hiện rõ bài học về lòng nhân ái, trách nhiệm và sự thức tỉnh của con người.
• Đối với người đọc:
  • Bừng ngộ về nhân cách con người: Hiểu rằng mỗi lời nói, hành động đều có tác động lớn đến cuộc đời người khác.
  • Giá trị giáo dục sâu sắc: Nhắc nhở con người sống có đạo đức, biết quan tâm, sẻ chia với những người xung quanh.
  • Giá trị thẩm mỹ: Làm rung động trái tim người đọc trước vẻ đẹp của lòng nhân hậu, giúp mỗi người nhận thức sâu sắc hơn về ý nghĩa của tình người trong cuộc sống.

III. Kết bài:

• Khẳng định lại giá trị sâu sắc của truyện ngắn Bà bán bỏng cổng trường tôi: không chỉ là câu chuyện về sự vô tâm mà còn là bài học sâu sắc về lòng nhân ái và trách nhiệm con người.
• Truyện mang đến thông điệp mạnh mẽ: mỗi con người cần cẩn trọng trong lời nói và hành động, đồng thời biết yêu thương, trân trọng và giúp đỡ những người xung quanh.

Bài văn mẫu tham khảo

Truyện ngắn “Bà bán bỏng cổng trường tôi” của nhà văn Xuân Quỳnh là một tác phẩm nhẹ nhàng, dung dị nhưng có sức lay động sâu sắc, đánh thức tâm hồn người đọc bởi giá trị nhân văn sâu sắc và nghệ thuật kể chuyện đầy tinh tế. Qua câu chuyện giản dị, tác phẩm không chỉ lên án sự vô tâm trong lời nói, hành động mà còn ca ngợi sự thức tỉnh lương tri, lòng nhân ái và trách nhiệm của con người với nhau trong cuộc sống này.

Chủ đề chính của truyện là bài học sâu sắc về trách nhiệm của con người đối với từng lời nói và hành động của mình, đồng thời đề cao giá trị của lòng nhân ái và tình người trong cuộc sống. Chủ đề ấy xuyên suốt tác phẩm và được khắc họa rõ nét qua tình huống truyện, hình tượng nhân vật và những chi tiết đặc sắc giàu sức gợi.

Truyện xây dựng một tình huống éo le nhưng giàu sức gợi: một lời đồn vô căn cứ khiến bà bán bỏng – một người lao động nghèo, vốn gắn bó với lũ trẻ trước cổng trường – bỗng chốc trở thành kẻ bị xa lánh, bị bỏ quên. Hậu quả của lời đồn ấy không chỉ khiến bà mất đi kế sinh nhai mà còn đẩy bà vào cảnh cô đơn, khốn khó. Điểm cao trào của câu chuyện là khi nhân vật “tôi” tình cờ gặp lại bà trong tình cảnh đáng thương: bà già yếu, run rẩy, lom khom xin nướng mẩu bánh mì khô trong sự ghẻ lạnh của xã hội. Đây là bước ngoặt quan trọng, giúp nhân vật chính thức tỉnh và nhận ra sai lầm của mình. Tình huống truyện vừa mang tính kịch tính vừa mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc, giúp làm nổi bật chủ đề tác phẩm.

Chủ đề của truyện còn được thể hiện nổi bật qua nhân vật “tôi”, một cậu bé học sinh tiểu học hồn nhiên, vô tư. Vì còn non nớt, dễ tin người, nhân vật “tôi” đã nhanh chóng tin vào lời đồn của Tòng béo rằng bà bán bỏng mắc bệnh ho lao rồi xa lánh, tẩy chay bà mà không biết suy nghĩ. Chỉ đến khi tình cờ gặp lại bà trong tình cảnh khốn khó, chứng kiến cảnh bà già nua, run rẩy nướng một mẩu bánh mì khô nơi quán cơm, cậu bé mới thực sự bừng tỉnh trước sai lầm nghiêm trọng mà mình và bạn bè đã gây ra. Từ một đứa trẻ vô tâm, “tôi” đã biết hối lỗi, nhận trách nhiệm và cố gắng sửa sai bằng hành động thiết thực – kể chuyện lại với bạn bè, khuyên mọi người tiếp tục mua bỏng của bà để giúp bà vượt qua hoàn cảnh khó khăn. Sự thay đổi trong tâm lý và hành động của nhân vật chính là sự thức tỉnh mạnh mẽ, từ vô tâm trở thành một con người có trách nhiệm, biết quan tâm, sẻ chia với người khác.

Không chỉ qua nhân vật, chủ đề này còn được thể hiện rõ nét qua một chi tiết đặc sắc giàu tính biểu tượng trong tác phẩm: hình ảnh bà bán bỏng run rẩy, lom khom bên bếp lò, cố nướng mẩu bánh mì khô trước sự ghẻ lạnh của xã hội. Chi tiết này tuy nhỏ nhưng đầy ám ảnh, làm nổi bật hậu quả đau lòng của những lời nói thiếu suy nghĩ, đồng thời đặt ra lời cảnh tỉnh về sự thờ ơ của xã hội trước những số phận nhỏ bé, yếu thế. Khoảnh khắc ấy không chỉ làm rung động trái tim nhân vật “tôi” mà còn đánh thức sâu sắc lòng trắc ẩn và trách nhiệm trong lòng mỗi người đọc.

Thông qua tác phẩm, nhà văn Xuân Quỳnh đã gửi gắm một thông điệp giàu ý nghĩa: con người cần phải cẩn trọng và có trách nhiệm trước mỗi lời nói, mỗi hành động của mình. Một lời nói thiếu suy nghĩ có thể khiến người khác đau khổ, nhưng một hành động nhỏ xuất phát từ lòng nhân ái lại có thể thay đổi một số phận. Đó chính là bài học giản dị nhưng vô cùng sâu sắc về tình người trong cuộc sống này.

Về mặt nghệ thuật, truyện ngắn mang nhiều nét đặc sắc. Trước hết, tác giả xây dựng một tình huống truyện tưởng chừng giản đơn nhưng giàu kịch tính: bà bán bỏng bị xa lánh vì một tin đồn thất thiệt, đẩy bà vào cảnh khốn cùng. Nghệ thuật xây dựng nhân vật cũng được Xuân Quỳnh thực hiện một cách tinh tế, khi nhân vật bộc lộ phẩm chất, tính cách một cách tự nhiên thông qua hành động, suy nghĩ, lời nói. Cùng với đó, ngôi kể thứ nhất đã phát huy hiệu quả rất lớn, giúp tác phẩm thêm phần chân thực, gần gũi, dễ dàng khơi gợi sự đồng cảm của người đọc. Ngoài ra, ngôn ngữ kể chuyện mộc mạc, giản dị, giàu cảm xúc, đặc biệt khi khắc họa tâm lý day dứt, hối hận của nhân vật “tôi”, đã góp phần làm rõ hơn chủ đề nhân văn sâu sắc của tác phẩm.

Những đặc sắc nghệ thuật này đã tạo nên hiệu quả thẩm mỹ lớn lao cho truyện ngắn. Qua đó, chủ đề tác phẩm được thể hiện rõ ràng và sâu sắc, giúp người đọc bừng ngộ về vấn đề nhân cách con người, nâng cao nhận thức về trách nhiệm trong cuộc sống. Đồng thời, truyện còn tác động mạnh mẽ đến tình cảm và cảm xúc của người đọc, giúp mỗi người thấy rung động trước vẻ đẹp bình dị mà cao cả của lòng nhân hậu, thức tỉnh giá trị thẩm mỹ và nhân văn trong mỗi tâm hồn.

Khép lại trang sách, truyện ngắn “Bà bán bỏng cổng trường tôi” đã để lại dư âm lắng đọng về tình người và trách nhiệm trong cuộc sống, khẳng định giá trị sâu sắc về lòng nhân ái mà tác giả muốn gửi gắm. Qua tác phẩm, mỗi chúng ta đều nhận ra rằng, để sống một cuộc đời ý nghĩa, cần phải biết quan tâm, chia sẻ và luôn cẩn trọng với mỗi lời nói, mỗi hành động của mình. Đó chính là thông điệp ý nghĩa mà tác phẩm mang lại, làm ta không chỉ trưởng thành hơn mà còn biết sống chan hòa, yêu thương và trách nhiệm hơn với cộng đồng.