PHÂN TÍCH TRUYỆN NGẮN CON TRAI VÀ MÁ

Đề bài: PHÂN TÍCH TRUYỆN NGẮN CON TRAI VÀ MÁ

CON TRAI VÀ MÁ

Về ! Bạn xoa cái bụng ông Địa độn vải chang bang của mình, nói chờ con chút nữa má ơi. Sau, lúc kể với tôi bạn nói:“thì dặn cho có vậy, chớ bà già tao chờ tao tới suốt đời”. Tết đó bạn bốn mươi ba tuổi.

Tôi với bạn không thân, có khi cả tuần mới ngồi chung nhau ở bàn, ở nơi gần như duy nhất là quán cà phê Văn nghệ. Nhưng tôi quen má của bạn, một bà già tuổi trên bảy mươi, đẹp người. Mỗi tháng bà ăn chay bốn ngày. Bà bị say xe, đi Sài Gòn lần nào cũng gọt củ sắn đem theo nhai cho đỡ nhộn nhạo trong ruột. Buổi sáng đi chợ thay vì vô tiệm phở bà chỉ ăn nắm xôi, hay một ổ bánh mì trơn, số tiền còn lại bà chắt mót bỏ ống cho bạn cất nhà. Bà có cái đầu tóc mượn làm từ tóc rụng của mình, chính mình nhặt nhạnh. Đôi lúc đọc mấy mẩu chuyện con con bạn viết, truyện nào cũng có nhân vật má, bà kêu kiếm gì đó viết nhắc tới ba bây, kẻo ổng buồn.

Tôi chưa gặp bà má đó lần nào, những gì tôi biết đều do bạn kể. Ngoài cà phê đá, sữa đậu nành… ngồi với bạn, tôi được thưởng thức thêm món “bà già tao…”. Như một ám ảnh. Ngọt ngào. Quán nằm giữa lòng thành phố, nhưng có khi bạn làm tôi thấy bóng người đàn bà ngồi câu cá chốt giấy làm khô gởi ra chợ cho con, bà hái bông so đũa về nấu chua với cá rô đồng. Tôi thấy bà ngồi trong bếp, thêm lửa cho đáy nồi dày cơm cháy (món này bạn khoái). Những ngày Tết bà hay lảng vảng gần chỗ mấy đứa con chơi bài cào, hóng coi đứa nào thua nhiều, bà lén luồn tiền cho nó.

Và bạn luôn là người thua nhiều nhất. Bà má bận lòng với bạn nhất. Lần nào về trong mớ hành lý của bạn cũng nhồi nhét bao nhiêu là quần áo quăn queo, má lục lọi ra, ôm đi ủi. Qua cửa là bà ngó từ trên xuống dưới, lúc bảo cạo râu bớt đi lúc chê tóc dài quá phủ cả lỗ tai, mà để móng tay chi dài thượt thiệt ngứa con mắt. Bạn hí hửng, bị rầy mà vô cùng hí hửng, má càm ràm bạn coi bằng như má hát ru vậy.

Bạn không bao giờ nói kiểu như tao thương má, nhớ má lắm lắm. Tình cảm của bạn đặt vào những câu chuyện, những ký ức, những kỷ niệm có thể đã củ kỹ rồi hoặc còn tươi rói mới hôm qua, lần về thăm nhà gần nhất. Nơi bạn sống cách nhà sáu mươi cây số, lâu lắc vài ba tháng bạn mới về một lần, nhưng cảm giác bạn chưa bao giờ bỏ má đi đâu quá một ngày. Lá bay ngoài đường rơi bạn mơ màng “bà già tao tầm bốn giờ sáng là xách chổi đi quét lá ngoài sân…”.  Một người bán quà rong đi ngang qua bạn chép miệng, “bà già tao ưa bánh phồng nếp nướng…”. Ngồi trong quán ngó trời mưa, mà mắt bạn ngậm sương như thể trước mặt thấp thoáng dáng một người phụ nữ đang súc rửa mấy cái lu, đắp đất be quanh nền nhà chống ngập, lấy tấm cao su căng che cho mùng con khỏi dột.

Bạn là họa sỹ, kiêm viết văn xuôi, làm thơ kiêm diễn viên và ca vọng cổ nghe cũng mùi. Chữ của bạn luôn có hình ảnh bà mẹ tần tảo với đầu tóc mượn xức dầu dừa, kim tây cài miệng túi áo, chân đi dép Lào, nồng mùi dầu gió. Nhưng khi vẽ, hiện diện trên tranh bạn nhiều nhất là trẻ con. Những đứa trẻ đang giỡn đang chơi, xúm xít với nhau hồn nhiên ngước mặt ngó trời, bình an và nhẹ nhõm. Như thể khung tranh đã che khuất bà mẹ chúng đang ở gần đâu đó, đang bao dung dõi theo, ngó chừng bảo bọc cho, tôi có cảm giác đó. Nhưng cảm giác cũng đầy chủ quan, tôi bị ám ảnh bởi thứ tình cảm kỳ lạ mà bạn dành cho má, đôi khi chỉ vì một lần giọng bạn trở nên thảng thốt, “bà già tao nằm đau ở Sài Gòn…”

Đôi khi, tôi học từ những câu chuyện nhát gừng, vô chừng của bạn cách làm mẹ, làm con. Và cũng có lúc tôi hơi nghi ngờ, không biết chi tiết này câu chuyện kia có thật không. Nhưng điều đó không quan trọng, dù bạn viết truyện ngắn bằng lời, thì ba chữ “bà già tao…” từ cái miệng râu ria rậm rạp của bạn cũng lan ấm áp rung cảm sang tôi.

         […] Đến nỗi, tôi đoán chừng bạn không lấy vợ vì chưa tìm được người phụ nữ nào giống như má bạn. Và bạn còn nghèo má bạn còn mãi xót xa. Bạn còn lông bông văn nghệ văn gừng là má bạn còn cằn nhằn rầy la… Dường như bằng cách này bạn giành lấy tình thương của má, khi trót sinh ra dưới một mái nhà đông anh chị em. Má ở đầu nguồn, nên bạn mãi là con cá lìm kìm suốt đời bơi ngược nước ?

 Ai đó sẽ nói rằng bạn ích kỷ, chỉ nghĩ tới bản thân mình, nhưng dường như quyền phán xét chỉ thuộc về người mẹ. Biết đâu bà cảm thấy vui, an ủi, khi những đứa con lớn khôn đã lần lượt rời khỏi tầm với của bà, chỉ bạn là mãi loay hoay, lẩn quẩn vướng quanh chân. Ứ hự cái thằng nghề nghiệp lêu bêu, chưa vợ, chưa nhà cửa…

(Trích “Con trai và má”, Nguyễn Ngọc Tư, vannghesongcuulong.org.vn)

Chú thích:

– Nguyễn Ngọc Tư sinh năm 1976 tại Đầm Dơi, Cà Mau. Là nữ nhà văn trẻ của Hội nhà văn Việt Nam. Giọng văn chị đậm chất Nam bộ, là giọng kể mềm mại mà sâu cay về những cuộc đời éo le, những số phận chìm nổi. Cái chất miền quê sông nước ngấm vào các tác phẩm, thấm đẫm cái tình của làng, của đất, của những con người chân chất hồn hậu nhưng ít nhiều gặp những bất hạnh.

– Tác phẩm “Con trai và má” được Nguyễn Ngọc Tư sáng tác vào tháng 03 năm 2010, sau đó được đăng tải trên báo điện tử vannghesongcuulong.org.vn

Dàn ý chi tiết

MỞ BÀI

• Giới thiệu truyện ngắn Con trai và má của Nguyễn Ngọc Tư.
• Nhấn mạnh giá trị nội dung: tác phẩm khắc họa tình mẫu tử thiêng liêng, sâu sắc.
• Khẳng định giá trị nghệ thuật: giọng văn dung dị, giàu cảm xúc, khắc họa nhân vật tinh tế.

THÂN BÀI

Nêu chủ đề

• Truyện gửi gắm chủ đề về tình mẫu tử – một thứ tình cảm không cần phô trương nhưng luôn bền chặt, âm thầm chở che suốt đời.

Phân tích các khía cạnh của chủ đề

Chủ đề thể hiện qua tình huống truyện

• Nhân vật “bạn” – một người con đã trưởng thành nhưng vẫn luôn nhớ về mẹ qua những câu chuyện vụn vặt trong đời sống.
• Không có cao trào kịch tính, tình huống truyện đơn giản nhưng giàu sức gợi, thể hiện tình mẫu tử lặng lẽ mà sâu sắc.

Chủ đề thể hiện qua nhân vật

• Nhân vật “bạn”:
  • Một người con xa nhà nhưng luôn khắc ghi hình ảnh mẹ trong từng lời nói, suy nghĩ.
  • Không bày tỏ tình cảm bằng lời nhưng luôn mang trong mình tình yêu thương dành cho mẹ.
• Nhân vật người mẹ:
  • Hiện lên qua những hành động giản dị nhưng đầy yêu thương: nhặt nhạnh tóc rụng làm tóc giả, chắt chiu từng đồng dành dụm cho con.
  • Luôn âm thầm dõi theo, lo lắng và hy sinh vì con.

Chủ đề thể hiện qua chi tiết tiêu biểu

• Chi tiết người mẹ lén luồn tiền cho con khi thấy con thua bài:
  • Dù tiết kiệm, tằn tiện, bà vẫn không thể để con thua thiệt.
  • Hành động nhỏ nhưng thể hiện tình yêu thương vô điều kiện, sự bao dung vô hạn của mẹ.
  • Góp phần nhấn mạnh chủ đề tình mẫu tử sâu sắc.

Ý nghĩa của chủ đề (thông điệp)

• Tình mẫu tử không cần thể hiện bằng lời nói mà bền chặt qua những hành động nhỏ bé nhưng đầy yêu thương.
• Nhắc nhở con người trân trọng tình cảm gia đình, đừng để khi mất đi mới nhận ra giá trị của yêu thương.

Đặc sắc nghệ thuật và hiệu quả thẩm mỹ

Đặc sắc nghệ thuật

• Xây dựng tình huống truyện: nhẹ nhàng, không kịch tính nhưng giàu sức lay động.
• Nghệ thuật xây dựng nhân vật: khắc họa nhân vật bằng những chi tiết nhỏ nhưng tinh tế, chân thực.
• Lựa chọn ngôi kể:
  • Ngôi kể thứ nhất qua nhân vật “tôi” – một người ngoài cuộc quan sát và thấu hiểu.
  • Tạo cảm giác khách quan, chân thực nhưng vẫn giàu cảm xúc.
• Sử dụng ngôn ngữ:
  • Giọng văn mộc mạc, đậm chất Nam Bộ nhưng đầy chất thơ.
  • Những câu thoại đơn giản nhưng giàu ý nghĩa: “bà già tao…” vừa dân dã vừa thể hiện tình cảm sâu sắc.

Hiệu quả thẩm mỹ

• Hiệu quả đối với chủ đề: giúp thể hiện chủ đề tình mẫu tử một cách tinh tế, chân thực, không giáo điều.
• Hiệu quả đối với người đọc:
  • Khiến người đọc bừng ngộ về giá trị của tình cảm gia đình, từ đó biết trân trọng hơn những yêu thương xung quanh.
  • Khơi gợi sự đồng cảm, giúp con người trưởng thành hơn về nhận thức, đạo đức.
  • Lay động trái tim người đọc, giúp họ cảm nhận được vẻ đẹp của tình mẫu tử, của những yêu thương bình dị nhưng vĩnh cửu.

KẾT BÀI

• Khẳng định giá trị và ý nghĩa của truyện ngắn Con trai và má.
• Nhấn mạnh sức lay động của tác phẩm đối với người đọc: khiến ta thêm trân trọng tình mẫu tử và nhận ra rằng đôi khi, yêu thương không cần thể hiện bằng những điều lớn lao mà chỉ cần những hành động nhỏ bé nhưng chân thành.
• Từ câu chuyện này, mỗi người rút ra bài học về cách trân trọng và đền đáp tình yêu thương của mẹ khi còn có thể.

Bài văn mẫu tham khảo

Truyện ngắn Con trai và má của Nguyễn Ngọc Tư là một tác phẩm giàu cảm xúc về tình mẫu tử, viết bằng giọng văn dung dị nhưng đầy sức nặng, chạm đến trái tim người đọc bằng những hình ảnh bình dị, đời thường. Không có những biến cố kịch tính hay cao trào căng thẳng, truyện lặng lẽ khắc họa tình yêu thương giữa người con và mẹ qua những câu chuyện nhỏ nhặt nhưng đầy ý nghĩa. Tác phẩm không chỉ gợi nhắc về tình cảm thiêng liêng của mẹ dành cho con mà còn khiến mỗi người con phải tự soi chiếu và trân trọng hơn những yêu thương thầm lặng trong cuộc sống.

Truyện Con trai và má gửi gắm một chủ đề sâu sắc về tình mẫu tử – một tình cảm không cần những lời nói hoa mỹ, không cần những hành động quá lớn lao nhưng luôn âm thầm chở che và gắn bó suốt đời. Chủ đề này được thể hiện xuyên suốt tác phẩm, từ tình huống truyện đến hình tượng nhân vật và những chi tiết đặc sắc. Tình huống truyện xoay quanh nhân vật “bạn” – một người đàn ông trung niên, dù đã sống xa nhà nhiều năm nhưng vẫn luôn nhớ về mẹ, nhắc đến bà trong từng câu chuyện, từng ký ức nhỏ bé. Anh không nói “thương má” hay “nhớ má”, nhưng mỗi lần trò chuyện với nhân vật “tôi”, hình ảnh người mẹ lại hiện lên trong những câu chuyện giản dị, từ món ăn mẹ nấu, thói quen quét lá sân nhà lúc rạng sáng, đến những lời càm ràm đầy yêu thương. Đó chính là cách mà anh thể hiện tình cảm của mình – lặng lẽ nhưng sâu sắc, âm thầm mà bền chặt.

Không chỉ thể hiện qua tình huống truyện, chủ đề còn được bộc lộ rõ nét qua hình tượng nhân vật. Nhân vật “bạn” là một người con đã trưởng thành, có thể đã quá quen với sự chăm sóc của mẹ đến mức không cần bày tỏ tình cảm một cách trực tiếp, nhưng lại để tình yêu ấy thấm vào từng suy nghĩ, từng lời kể. Mẹ của anh là một người phụ nữ tảo tần, suốt đời chắt chiu dành dụm để lo cho con. Bà có thể nhịn ăn ngon, có thể chấp nhận cực khổ, nhưng không bao giờ tiếc con một điều gì. Hình ảnh bà lúi cúi nhặt nhạnh từng sợi tóc rụng để làm tóc giả hay lặng lẽ luồn tiền cho con khi thấy con thua bài cào là những biểu hiện xúc động của tình mẫu tử. Người mẹ ấy không răn dạy bằng những lời lẽ khắt khe mà thể hiện bằng sự hy sinh thầm lặng, bằng cách yêu thương giản dị nhưng thấm thía.

Trong số những chi tiết giàu ý nghĩa của truyện, hình ảnh người mẹ lặng lẽ luồn tiền cho con là một trong những chi tiết đắt giá nhất. Dù biết rằng bài bạc không phải là điều tốt, bà vẫn không thể đành lòng nhìn con thua cuộc. Chi tiết ấy vừa thể hiện tình yêu thương vô điều kiện của mẹ vừa phản ánh nỗi lòng của những bậc sinh thành – dù con có lớn đến đâu, vẫn mãi là đứa trẻ trong mắt mẹ. Hành động ấy không chỉ khiến người đọc xúc động mà còn nhắc nhở ta về sự bao dung vô tận của tình mẹ, một sự bao dung không có giới hạn, không cần hồi đáp.

Bên cạnh nội dung sâu sắc, truyện còn ghi dấu ấn với những đặc sắc nghệ thuật tinh tế. Trước hết, tình huống truyện được xây dựng theo lối tự nhiên, không có cao trào dữ dội nhưng vẫn đủ sức nặng để lay động lòng người. Việc chọn ngôi kể thứ nhất từ góc nhìn của nhân vật “tôi” – một người ngoài cuộc, không quá thân thiết với nhân vật “bạn” nhưng đủ để lắng nghe, quan sát – giúp câu chuyện trở nên chân thực, khách quan nhưng không kém phần xúc động. Giọng kể này không áp đặt cảm xúc mà để người đọc tự cảm nhận, tự rung động trước tình cảm mẫu tử được khắc họa qua từng chi tiết đời thường.

Nghệ thuật xây dựng nhân vật cũng là một điểm sáng của truyện. Nguyễn Ngọc Tư không mô tả nhân vật bằng những dòng văn dài dòng mà để họ hiện lên qua hành động, lời nói, những thói quen nhỏ bé nhưng đầy ý nghĩa. Người mẹ không xuất hiện nhiều, nhưng mỗi lần bà hiện lên, người đọc đều cảm nhận được sự hy sinh, lo lắng của bà dành cho con. Nhân vật “bạn” không trực tiếp nói về tình yêu dành cho mẹ, nhưng chính sự hiện diện của mẹ trong từng câu chuyện, từng nỗi nhớ của anh lại nói lên tất cả.

Ngôn ngữ của truyện giản dị, mộc mạc, mang đậm chất Nam Bộ nhưng đầy sức gợi. Những câu văn ngắn gọn, chân chất, không hoa mỹ nhưng lại khắc họa rõ nét tâm tư của nhân vật. Những câu thoại như “bà già tao…” không chỉ là lời kể vu vơ mà ẩn chứa trong đó cả một sự gắn bó, một tình cảm sâu lắng khó nói thành lời. Nhờ cách sử dụng ngôn ngữ ấy, câu chuyện không chỉ gần gũi với người đọc mà còn để lại dư âm sâu sắc, khiến ta cứ mãi suy ngẫm về những gì đã đọc.

Về hiệu quả thẩm mỹ, những nét nghệ thuật đặc sắc đã giúp truyện Con trai và má không chỉ thể hiện trọn vẹn chủ đề mà còn để lại nhiều giá trị cảm xúc và nhận thức cho người đọc. Câu chuyện khiến ta bừng ngộ về giá trị của tình mẫu tử, về những yêu thương thầm lặng mà đôi khi ta vô tình bỏ quên. Truyện cũng khiến mỗi người con phải suy ngẫm về cách thể hiện tình yêu thương dành cho mẹ – liệu ta có quá vô tâm, có khi nào ta đã quên rằng mẹ luôn chờ đợi, luôn dõi theo ta? Tác phẩm không chỉ đánh thức cảm xúc, mà còn có giá trị giáo dục sâu sắc, giúp mỗi người thêm trân quý những gì mình đang có.

Tóm lại, Con trai và má không chỉ là một truyện ngắn về tình mẫu tử mà còn là một bài ca xúc động về sự hy sinh, tình yêu thương thầm lặng của mẹ dành cho con. Với lối kể chuyện giản dị mà sâu sắc, nhân vật được khắc họa tinh tế, chi tiết giàu sức gợi, Nguyễn Ngọc Tư đã để lại trong lòng người đọc những rung cảm mãnh liệt và những suy ngẫm sâu xa. Truyện không chỉ khiến ta trân trọng tình cảm gia đình mà còn nhắc nhở rằng yêu thương đôi khi không cần những điều lớn lao, chỉ một câu nói, một hành động nhỏ bé cũng đủ để sưởi ấm trái tim của những người thân yêu. Đọc tác phẩm, mỗi người như được nhắc nhở rằng, đừng đợi đến khi quá muộn mới nhận ra tình yêu của mẹ – bởi tình mẹ luôn ở đó, âm thầm, lặng lẽ nhưng chưa bao giờ mất đi.