Phân tích truyện ngắn Điều ước của Nguyễn Phan Khuê

Đề bài: Phân tích truyện ngắn Điều ước của Nguyễn Phan Khuê

ĐIỀU ƯỚC

Bà mở rương lấy một chiếc áo thật lạ: áo dài nhung đỏ thắm có kim tuyến long lanh như những hạt sương buổi sớm. Bà bảo cái áo này bà may từ khi bé còn ở trong bụng mẹ.

Bé ngồi chăm chú nhìn bà. Bà mỉm cười rồi cầm một vật lạ ơi là lạ. Nó bằng cổ tay bé và được làm bằng nhung đen nhánh. Bà gỡ những sợi tóc bạc xuống rồi cuộn lên đầu. Dường như bà biết bé ngạc nhiên lắm. Bà bảo:

– Cái này gọi là cái vấn tóc.

Bà ăn trầu, gương mặt hồng lên như đánh phấn. A, trông bà đẹp quá, cứ như diễn viên trên sân khấu ấy. Bé háo hức:

– Bà ơi, bao giờ cháu có quần áo đẹp như của bà ạ?

Bà cười:

– Chỉ có các bà già mới mặc thế này thôi, khi nào cháu lớn, cháu sẽ mặc quần bò, áo phông như cô Nga ở bên hàng xóm. Hay là cháu sẽ mặc váy đầm, đi giầy cao thế này này – Ngừng một lúc bà nói tiếp – bé ngoan lấy hộ bà chuỗi hạt ở trong tủ kia nhé.

Bé lon ton chạy lại kéo cánh tủ ra và cầm chuỗi hạt cho bà. Những hạt tràng nhẵn bóng va vào nhau lách cách. Bà bảo mỗi hạt tràng ấy là một điều ước. Thế thì thích thật, bà có bao nhiêu điều ước đeo trên cổ. Mà cái chuỗi hạt này hiệu nghiệm thật, mỗi lần bà ước cái gì là đều được cái ấy. Có lần bà lim dim mắt, tay cầm tràng hạt ước: “Ước gì tôi có con búp bê đội mũ nồi lệch, chân đi giày đỏ để tặng cháu tôi”. Bà mở mắt rồi nói với bé: “Cháu tới đầu giường của bà, thế nào cũng có búp bê”. Bé chạy lại đó, quả là có con búp bê mà hôm qua đi chơi bé nhìn thấy và rất thích…

– Bà ơi, chiếc vòng này có phải là của bà tiên trong câu chuyện hôm nọ bà kể cháu nghe không?

Bà gật đầu.

Bà bế bé lên, làn vải nhung áp vào má bé mát lịm. Bé mặc váy đầm xòe trắng tinh, đôi giày cùng chiếc ví nhỏ xíu màu đỏ…

Đã bao lần bà mặc áo quần như thế đưa bé đi chùa, lễ tết. Bé cứ lũn chũn nắm bàn tay nhăn nheo của bà. Thỉnh thoảng, sợ bé mỏi chân, bà lại bế bé lên, cho đến một lần bà vừa bế bé lên, vừa nói:

– Chà, cái cún của bà dạo này nặng thế, lớn tướng rồi, chẳng mấy mà thành cô gái.

Vâng, bé lớn hơn trước rồi, cái váy đầm xòe dạo trước bé mặc giờ đã ngắn, đôi giày đỏ đã chật rồi. Nhưng lạ quá, sao mà chiếc áo nhung dài đỏ thắm của bà mỗi khi bà mặc lại cứ như dài rộng hơn ra? Bé hỏi thì bà mỉm cười:

– Là để cho cháu lớn lên đấy!

Bé đến tuổi đi học, chiếc cặp nhỏ đeo sau lưng, bộ đồng phục làm bé lớn vổng lên. Hôm đi khai giảng, bà gài lên đầu bé chiếc nơ trắng.

Ở nhà cũng như ở trường mỗi khi nhớ đến chiếc vòng nhiệm màu của bà, bé lại nghĩ xem mình có thật ngoan không. “Hôm qua bé dây mực ra bàn, người ngoan không làm bẩn bàn học. Hôm kia bé vấp ngã, lại còn khóc nhè, người ngoan đi đứng cẩn thận và không khóc nhè…”

Một buổi bé đi học về, và hơi ngỡ ngàng: “Sao nhà mình lại đông người thế nhỉ? Sao bà nằm ngủ trên giường mà lại mặc áo dài, vấn tóc?”

Mẹ ào ra ôm bé vào lòng, đôi mắt mẹ đỏ hoe. Mẹ dắt bé vào gặp bà lần cuối. Bà ngủ thật ngon, đôi mắt khép lại nhẹ nhàng như là bà vẫn đang cầm chuỗi hạt, ước một điều gì đó cho bé. Chiếc áo nhung đỏ thắm, chiếc khăn vấn đen huyền…

Bé mở tủ lấy chuỗi hạt gỗ đen bóng, bé ôm tràng hạt vào lòng, những hạt gỗ va vào nhau lách cách. “Bà ơi, cháu sẽ thật ngoan để được ước. Cháu sẽ ước bà tỉnh dậy bà nhé!”

(Điều ước, Nguyễn Phan Khuê)

Chú thích: Nhà văn Nguyễn Phan Khuê sinh năm 1971, là người con của quê hương miền quan họ, thuộc làng Mão Điền, xã Mão Điền, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Những cuốn sách đã xuất bản của nhà văn gồm: Thiếu nữ bị lạc – tiểu thuyết, in năm 1992; Đại uý tí hon – tập truyện thiếu nhi, in năm 1998; Quà của ông Ngoại – tập truyện thiếu nhi, in năm 2011. Và năm 2023 mới đây là tập truyện ngắn Hương hoa hoàng lan dưới bút danh Khuê Phan do Nhà xuất bản Kim Đồng phát hành.

Dàn ý chi tiết 

Mở bài

• Giới thiệu truyện ngắn “Điều ước” của Nguyễn Phan Khuê.
• Khẳng định giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm: câu chuyện nhẹ nhàng, sâu lắng về tình cảm gia đình, đặc biệt là tình bà cháu.
• Nhấn mạnh ý nghĩa nhân văn sâu sắc của truyện.

Thân bài

Nêu chủ đề

• Truyện gửi gắm chủ đề về tình yêu thương gia đình và sự hy sinh âm thầm của người bà dành cho cháu.
• Tình cảm gia đình là sợi dây gắn kết thiêng liêng, không cần đến phép màu nhưng vẫn có thể tạo ra những điều kỳ diệu trong cuộc sống.

Phân tích các khía cạnh của chủ đề

Chủ đề thể hiện qua tình huống truyện

• Bé tin rằng chiếc chuỗi hạt của bà có phép màu, có thể biến điều ước thành hiện thực.
• Khi bà mất, bé ôm chặt chuỗi hạt, cầu mong bà tỉnh dậy nhưng dần nhận ra rằng tình yêu thương mới chính là điều kỳ diệu nhất.
• Tình huống này đánh dấu sự chuyển biến trong tâm lý nhân vật, từ niềm tin trẻ thơ sang sự thấu hiểu sâu sắc về tình cảm gia đình.

Chủ đề thể hiện qua nhân vật

• Người bà:
  • Yêu thương cháu bằng cả tấm lòng, luôn hy sinh thầm lặng.
  • May áo nhung đỏ từ khi cháu còn trong bụng mẹ, bế cháu đi chùa, dạy cháu những điều giản dị nhưng quý giá.
  • Khi cháu lớn lên, bà dường như nhỏ bé hơn, hình ảnh chiếc áo nhung rộng ra là biểu tượng của sự chở che và hy sinh thầm lặng.
• Cô bé:
  • Ban đầu hồn nhiên tin vào phép màu.
  • Sau khi bà mất, bé hiểu rằng tình yêu thương là phép màu lớn nhất.

Chủ đề thể hiện qua chi tiết tiêu biểu

• Chi tiết chuỗi hạt nhiệm màu:
  • Ban đầu, bé tin chuỗi hạt có phép màu.
  • Sau khi bà mất, bé ôm chặt chuỗi hạt và mong bà tỉnh dậy.
  • Nhận ra rằng chính tình yêu thương của bà mới là điều kỳ diệu nhất.
  • Chi tiết chuỗi hạt trở thành biểu tượng của tình yêu thương và sự truyền trao giá trị gia đình.

Ý nghĩa của chủ đề (thông điệp)

• Tình yêu thương chân thành là phép màu vĩ đại nhất trong cuộc đời.
• Gia đình là điểm tựa vững chắc giúp con người trưởng thành và vững vàng trong cuộc sống.
• Nhắc nhở người đọc trân trọng những khoảnh khắc bên những người thân yêu trước khi quá muộn.

Đặc sắc nghệ thuật và hiệu quả thẩm mỹ

Đặc sắc nghệ thuật

• Xây dựng tình huống truyện: Tình huống truyện mang tính biểu tượng cao, giúp nhân vật phát triển về mặt tâm lý và nhận thức.
• Nghệ thuật xây dựng nhân vật: Nhân vật được khắc họa qua hành động, lời nói, suy nghĩ, giúp hình ảnh người bà hiện lên chân thực, giàu cảm xúc.
• Lựa chọn ngôi kể: Ngôi kể thứ ba giúp câu chuyện khách quan, đồng thời giữ được cảm xúc chân thực, sâu lắng.
• Ngôn ngữ mộc mạc nhưng giàu hình ảnh: Những hình ảnh như “chiếc áo nhung đỏ”, “chiếc khăn vấn tóc”, “chuỗi hạt gỗ” mang ý nghĩa biểu tượng, giúp truyện giàu sức gợi.

Hiệu quả thẩm mỹ

• Hiệu quả đối với việc thể hiện chủ đề: Nhấn mạnh tình cảm gia đình và giá trị của tình yêu thương.
• Hiệu quả đối với người đọc:
  • Giúp người đọc nhận ra giá trị thiêng liêng của tình cảm gia đình.
  • Mang lại nhận thức về sự yêu thương và những hy sinh thầm lặng trong cuộc sống.
  • Gợi lên những xúc cảm lắng đọng, khiến người đọc suy nghĩ về cách đối xử với những người thân yêu.

III. Kết bài

• Khẳng định ý nghĩa và giá trị của truyện ngắn “Điều ước”.
• Tác phẩm khơi gợi sự trân trọng đối với những khoảnh khắc bên người thân, giúp mỗi người nhận ra rằng điều kỳ diệu nhất không phải phép màu mà là tình yêu thương chân thành.

Bài văn mẫu tham khảo

Truyện ngắn “Điều ước” của Nguyễn Phan Khuê là một tác phẩm nhẹ nhàng, sâu lắng về tình cảm gia đình, đặc biệt là mối quan hệ thiêng liêng giữa bà và cháu. Không chỉ thu hút người đọc bởi cốt truyện dung dị mà giàu cảm xúc, tác phẩm còn để lại dư âm sâu lắng nhờ những chi tiết nghệ thuật tinh tế và ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Đọc truyện, ta không chỉ cảm nhận được tình yêu thương chân thành mà còn thấm thía bài học về sự hy sinh lặng lẽ của những người thân yêu trong cuộc sống.

Truyện “Điều ước” gửi gắm một chủ đề sâu sắc về tình yêu thương gia đình và sự hy sinh âm thầm. Tác phẩm khắc họa hình ảnh người bà với tấm lòng bao dung, hết lòng chăm sóc cháu, dùng những câu chuyện cổ tích và những món đồ giản dị để nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ. Bà không chỉ là chỗ dựa tinh thần mà còn là người trao truyền những giá trị tốt đẹp của gia đình và cuộc sống. Chủ đề này được thể hiện xuyên suốt tác phẩm, từ tình huống truyện đến hình tượng nhân vật và những chi tiết tiêu biểu, tạo nên một bức tranh giàu cảm xúc về tình bà cháu.

Trước hết, chủ đề được thể hiện rõ nét qua tình huống truyện đầy xúc động. Cô bé tin rằng chiếc chuỗi hạt gỗ của bà có phép màu, có thể biến điều ước thành hiện thực. Đó là niềm tin hồn nhiên của một đứa trẻ, nhưng đồng thời cũng phản ánh sự gắn bó, tin yêu mà bé dành cho bà. Khi bà mất, bé vẫn ôm chuỗi hạt, mong bà tỉnh dậy, nhưng rồi nhận ra rằng điều kỳ diệu không nằm trong chuỗi hạt mà nằm trong tình yêu thương vô bờ bến mà bà đã dành cho mình. Chính tình huống này đã tạo nên sự chuyển biến trong tâm lý nhân vật, từ niềm tin ngây thơ đến sự thấu hiểu sâu sắc về tình cảm gia đình.

Không chỉ qua tình huống truyện, chủ đề còn được thể hiện đậm nét qua nhân vật người bà. Bà hiện lên như một biểu tượng của tình yêu thương vô điều kiện, sẵn sàng hy sinh để mang lại niềm vui cho cháu. Bà may sẵn chiếc áo nhung đỏ từ khi cháu còn trong bụng mẹ, bà kể chuyện, dỗ dành và che chở cho cháu bằng những điều giản dị nhất. Khi bé còn nhỏ, bà bế bé trên tay, dắt bé đi chùa, đi lễ, từng bước nâng đỡ cháu trên hành trình trưởng thành. Nhưng đến một ngày, vòng tay bà không còn đủ sức nâng cháu nữa, chiếc áo nhung ngày nào giờ đã rộng ra như để đợi cháu lớn lên. Hình ảnh ấy gợi lên sự hy sinh lặng thầm, tình yêu thương vô bờ bến của bà. Dù không còn bên cạnh bé, nhưng những kỷ niệm về bà, những điều bà dạy dỗ vẫn sẽ theo cháu suốt cuộc đời.

Bên cạnh nhân vật, chi tiết chuỗi hạt nhiệm màu cũng là một điểm nhấn đầy ý nghĩa trong tác phẩm. Ban đầu, bé tin rằng chuỗi hạt có thể giúp bà biến điều ước thành hiện thực. Nhưng thực chất, phép màu không nằm trong chuỗi hạt, mà nằm trong tình yêu thương của bà. Khi bé lớn hơn, bé hiểu rằng, điều kỳ diệu nhất không phải là những món quà hay phép màu nào đó, mà chính là sự chăm sóc, bao bọc, những hi sinh thầm lặng mà bà đã dành cho mình. Hình ảnh chuỗi hạt gỗ không chỉ là một vật kỷ niệm mà còn là biểu tượng của sự gắn kết, truyền trao những giá trị tinh thần từ thế hệ trước sang thế hệ sau.

Nhằm thể hiện trọn vẹn chủ đề của truyện, tác giả Nguyễn Phan Khuê đã sử dụng nhiều biện pháp nghệ thuật đặc sắc. Trước hết, tình huống truyện mang tính biểu tượng cao, vừa thể hiện tâm lý trẻ thơ, vừa tạo ra bước chuyển biến trong nhận thức của nhân vật chính. Cách xây dựng nhân vật cũng rất tự nhiên, không quá tô vẽ mà để nhân vật hiện lên qua từng hành động, lời nói, cử chỉ giàu cảm xúc. Ngôi kể thứ ba giúp câu chuyện trở nên khách quan nhưng vẫn đậm chất tự sự, tạo khoảng trống để người đọc tự suy ngẫm và cảm nhận. Đặc biệt, ngôn ngữ trong truyện mộc mạc, giản dị nhưng đầy sức gợi. Những hình ảnh như chiếc áo nhung đỏ, chiếc khăn vấn tóc, chuỗi hạt gỗ đen bóng không chỉ làm sống dậy không gian truyền thống mà còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, giúp truyện giàu tính thẩm mỹ và lay động trái tim người đọc.

Những đặc sắc nghệ thuật trên không chỉ làm nổi bật chủ đề truyện mà còn mang lại nhiều giá trị thẩm mỹ và nhận thức. Câu chuyện khiến người đọc bừng ngộ về tình cảm gia đình – thứ tình cảm thiêng liêng nhưng đôi khi ta vô tình lãng quên. Tác phẩm giúp mỗi người nhận thức rõ hơn về giá trị của sự yêu thương, của những điều tưởng chừng rất nhỏ bé nhưng lại có sức mạnh to lớn trong việc nuôi dưỡng tâm hồn con người. Truyện cũng làm ta cảm thấy trưởng thành hơn khi hiểu rằng những gì tốt đẹp nhất không nằm ở phép màu nào đó, mà nằm trong những tình cảm chân thành, giản dị mà ta nhận được từ những người thân yêu.

Khép lại “Điều ước”, người đọc không khỏi bồi hồi xúc động trước tình cảm bà cháu thiêng liêng, trước sự hy sinh lặng lẽ mà bà đã dành cho cháu mình. Tác phẩm như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng sâu sắc về việc trân trọng những khoảnh khắc bên người thân, bởi một khi họ rời xa, ta chỉ còn lại những kỷ niệm để nâng niu. Điều kỳ diệu trong cuộc sống không phải là phép màu hay những ước mơ xa vời, mà chính là tình yêu thương bền bỉ, là những hy sinh thầm lặng mà người thân dành cho ta. Đọc “Điều ước”, mỗi người sẽ thêm yêu quý gia đình, trân trọng hơn những người thân bên cạnh và biết nâng niu từng khoảnh khắc giản dị nhưng đầy ý nghĩa trong cuộc đời.