PHÂN TÍCH TRUYỆN NGẮN ÔNG NỘI VÀ ÔNG NGOẠI CỦA XUÂN QUỲNH           

Đề bài: PHÂN TÍCH TRUYỆN NGẮN ÔNG NỘI VÀ ÔNG NGOẠI CỦA XUÂN QUỲNH                                                                                    

ÔNG NỘI VÀ ÔNG NGOẠI

(Lược một đoạn: Minh sống với bố mẹ và ông nội ở Hà Nội. Minh rất gần gũi và yêu ông nội, không hề biết gì về ông ngoại vì ông ngoại đi từ ngày mẹ Minh còn rất bé. Ông vào Nam làm ăn, rồi đất nước chia cắt, ông ngoại không về nữa. Bao nhiêu năm bặt tin, mãi tới khi Sài Gòn giải phóng, có người từ Nam ra, cầm thư của ông ngoại đến cho mẹ, mẹ mới biết là ông còn ở Sài Gòn. Hai mẹ con Minh sửa soạn lên đường vào Sài Gòn gặp ông ngoại. Vào đến nơi, Minh thấy ông ngoại đã già yếu và sống rất nghèo khổ. Ông rất yêu thương Minh nhưng Minh vẫn thấy xa cách với ông).

Lại nói đến cái món đồ chơi của ông ngoại cho nữa chứ! Đó là cái xe gíp bằng sắt, có hai súng máy lắp đá lửa ở trên xe, khi vặn khóa rồi thả cho xe chạy, thì hai khẩu súng bắn ra những tia lửa nhỏ xíu. Minh cũng thích chiếc xe này đấy, nhưng giả thử nó mới thì thích hơn nhiều. Đằng này xe lại cũ quá rồi, lắm chỗ đã bong lớp mạ trắng và bắt đầu gỉ.

– Sao ông bảo yêu con mà lại cho con một cái xe cũ như thế nhỉ? – Có lần Minh hỏi mẹ như vậy với một giọng trách móc ông ngoại.

– Này, con đừng có nói thế, ông không yêu con sao ông toàn nhường thịt, cá cho con ăn thôi.

– Ông chả bảo với mẹ là ông thích ăn cà. Với lại ông bảo ông thích ăn đầu cá vì bao nhiêu mắm muối nó ngấm cả vào đó là gì.

– Con chả hiểu gì về ông cả.

(Lược một đoạn: Thấy mẹ mắng và mắt mẹ đỏ hoe, Minh dần hiểu và không dám gây chuyện nữa)

Ban đêm ông bảo Minh nằm với ông cho vui. Giường ông rộng, nhưng miếng đệm mút lại hẹp và mỏng chỉ trải vừa một người nằm. Ông gối một bọc quần áo rách. Chăn màn ông vàng khè và hôi hám. Ông để Minh nằm lên miếng đệm, còn ông nằm ra ngoài chiếu, sát trong tường.

• Sao ông không nằm đệm? – Minh rụt rè hỏi.
• À, vì ông thích nằm chiếu cho mát. Khí hậu trong này nóng bức lắm. Cháu ngủ đi. Ông nói vậy rồi hai ông cháu im lặng. Hình như ông cũng không ngủ được…

Đã sắp hết một tháng kể từ ngày mẹ con Minh vào thăm ông ngoại. Mẹ bảo sắp hết phép, phải về, Minh cũng thấy nhơ nhớ ông ngoại.

Ông ngoại tiễn mẹ con Minh ra bến xe, trước khi mẹ con Minh lên xe, ông rút cái bút máy trong túi áo ra đưa cho Minh và nói:

– Ông chỉ còn cái bút này quý nhất ông cho cháu, cháu giữ lấy để viết thư cho ông. Ông già rồi, chả biết chết lúc nào, dùng cái bút này nó phí đi!

Đó là cái bút Pi-lôt nắp mạ vàng, bút đã cũ lắm rồi, màu nắp đã bạc và sây sát cả.

– Cái xe gíp ông cho cháu ấy, ông cũng đã để dành từ lâu rồi, từ khi nghe tin mẹ cháu đẻ con trai, ông đã mua cái xe ấy, nhưng chả biết nhờ ai gửi cho cháu được, ông vẫn để chờ cháu đấy.

Bây giờ Minh mới hiểu ra là tại sao cái xe gíp ấy nó lại cũ. Minh còn hiểu thêm là ông rất nghèo. Trước kia ông làm người giữ sách ở thư viện Sài Gòn, nhưng rồi sau ông bị ho lao, ba năm trời nằm trong bệnh viện làm phúc, chả có ai chăm sóc. Bây giờ ông già yếu quá rồi, chỉ quanh quẩn bán dần đồ đạc trong nhà để sống tạm. Ông sống có một mình, bà trẻ của ông đã bỏ khi ông ốm đau…

Khi xe sắp chạy, cả mẹ và ông đều rân rấn nước mắt. Mẹ bảo:

– Thôi ông về, trời sắp mưa rồi kìa. Sang năm con lại cho cháu vào thăm ông. Nhưng ông ngoại vẫn đứng đó. Xe bắt đầu chuyển bánh, trời đổ cơn mưa.

Minh thấy ông giương cái ô đen. Ông đứng lẫn giữa bao nhiêu người và xe cộ. Xe chạy xa dần, rồi quặt vào một góc phố. Minh chỉ còn thấy chiếc ô đen giơ lên cao rồi khuất hẳn. Minh quay sang nhìn mẹ. Mẹ im lặng, nước mắt giàn dụa. Minh cũng nghẹn ngào muốn khóc. Thương ông ngoại quá đi mất! Bây giờ ông lại về một mình với căn phòng hẹp, với chăn màn cũ, vá. Minh thấy thương cả cái ô đen vừa khuất sau góc phố.

– Mẹ ơi, thế bây giờ ai nuôi ông?

• Bác con, bác con sắp chuyển công tác vào trong này để nuôi ông ngoại.
• Bao giờ con lớn con cũng nuôi ông ngoại. – Minh nói đến đấy rồi rúc đầu vào lòng mẹ khóc thút thít.

(Những truyện hay viết cho thiếu nhi, Xuân Quỳnh, NXB Kim Đồng, 2023, tr.35-45)

Chú thích:

1. Xuân Quỳnh (1942 – 1988), tên đầy đủ là Nguyễn Thị Xuân Quỳnh, không chỉ là một nhà thơ nữ trữ tình nổi tiếng của thơ ca Việt Nam hiện đại, Xuân Quỳnh còn là cây bút có duyên trong những truyện ngắn cho thiếu nhi. Truyện viết cho thiếu nhi của chị vừa giản dị, gần gũi với cuộc sống, vừa sâu sắc, chan chứa tình người, vô cùng trong trẻo, thuần khiết, giàu chất nhân văn.
2. Truyện ngắn “Ông nội và ông ngoại” là một trong những truyện ngắn đặc sắc của Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi.

Dàn ý chi tiết

Mở bài

• Giới thiệu tác giả Xuân Quỳnh – một cây bút viết truyện ngắn tinh tế, giàu cảm xúc.
• Giới thiệu truyện ngắn “Ông nội và ông ngoại” với nội dung cảm động, khắc họa tình cảm gia đình, tình yêu thương và sự hy sinh thầm lặng.
• Khẳng định sức hấp dẫn của tác phẩm không chỉ nằm ở nội dung mà còn ở giá trị nghệ thuật sâu sắc.

Thân bài

Nêu chủ đề của tác phẩm

• Truyện “Ông nội và ông ngoại” gửi gắm một chủ đề sâu sắc về tình cảm gia đình – thứ tình cảm thiêng liêng, bền bỉ nhưng đôi khi không dễ nhận ra nếu ta không đủ tinh tế và thấu hiểu.

Phân tích các khía cạnh của chủ đề

Chủ đề thể hiện qua tình huống truyện

• Tình huống: Minh – cậu bé chỉ quen sống với ông nội – lần đầu tiên gặp ông ngoại sau nhiều năm xa cách.
• Tác dụng:
  • Làm nổi bật khoảng cách tình cảm ban đầu giữa Minh và ông ngoại.
  • Dẫn dắt người đọc theo hành trình chuyển biến cảm xúc của Minh – từ thờ ơ, xa lạ đến thấu hiểu và yêu thương.

Chủ đề thể hiện qua nhân vật

• Nhân vật ông ngoại:
  • Sống nghèo khó, đơn độc nhưng luôn âm thầm yêu thương con cháu.
  • Giữ lại chiếc xe gíp cũ từ khi Minh chào đời nhưng chưa có cơ hội tặng.
  • Nhường đệm cho cháu, tự nằm chiếu, thể hiện sự hy sinh thầm lặng.
  • Tặng Minh cây bút Pi-lôt cũ, biểu hiện mong muốn giữ liên lạc và tình cảm dành cho cháu.

Chủ đề thể hiện qua chi tiết tiêu biểu

• Chi tiết đặc sắc: Chiếc ô đen trong buổi chia tay
  • Hình ảnh ông ngoại giương chiếc ô đen trong cơn mưa khi tiễn cháu rời đi.
  • Ý nghĩa biểu tượng: chiếc ô không chỉ che mưa mà còn tượng trưng cho tình yêu thương âm thầm, bền bỉ của ông dành cho con cháu.

Ý nghĩa của chủ đề (Thông điệp tác phẩm)

• Nhà văn muốn nhắn nhủ rằng: Tình cảm gia đình là điều thiêng liêng, đáng trân trọng nhất trong cuộc sống con người.
• Đôi khi, sự hy sinh và tình yêu thương không bộc lộ qua lời nói mà thể hiện qua những hành động giản dị, lặng lẽ.

Đặc sắc nghệ thuật và hiệu quả thẩm mỹ

Đặc sắc nghệ thuật

• Tình huống truyện: đơn giản nhưng tinh tế, giúp bộc lộ tình cảm nhân vật một cách tự nhiên.
• Nghệ thuật xây dựng nhân vật:
  • Không miêu tả trực tiếp mà để nhân vật tự bộc lộ qua hành động, lời nói.
  • Nhân vật ông ngoại được khắc họa chân thực, giàu lòng yêu thương, khiến người đọc xúc động.
• Ngôi kể thứ ba:
  • Giúp câu chuyện khách quan, dễ dàng theo dõi sự chuyển biến tâm lý của Minh.
  • Tăng sự đồng cảm với nhân vật ông ngoại.
• Ngôn ngữ kể chuyện:
  • Giản dị, gần gũi nhưng giàu sức gợi cảm.
  • Mang chất thơ, nhẹ nhàng mà sâu lắng, dễ chạm đến cảm xúc của người đọc.

Hiệu quả thẩm mỹ

• Hiệu quả đối với việc thể hiện chủ đề: Giúp câu chuyện trở nên sâu sắc, giàu ý nghĩa nhân văn.
• Hiệu quả đối với người đọc:
  • Giúp người đọc nhận ra giá trị của tình cảm gia đình.
  • Khiến con người cảm thấy trưởng thành hơn, biết trân trọng những người thân yêu.
  • Gợi lên những rung động tinh tế, làm giàu thêm đời sống tâm hồn.

III. Kết bài

• Khẳng định giá trị của tác phẩm: “Ông nội và ông ngoại” không chỉ là một câu chuyện cảm động mà còn là một bài học ý nghĩa về tình thân.
• Thông điệp/ Liên hệ thực tế: Truyện tác động đến cảm xúc và suy nghĩ của người đọc, giúp ta hiểu rằng yêu thương không nhất thiết phải thể hiện bằng lời nói hoa mỹ, mà đôi khi lại được gửi gắm qua những điều nhỏ bé và giản dị nhất.

Bài văn mẫu tham khảo

Xuân Quỳnh không chỉ là một nhà thơ trữ tình xuất sắc mà còn là một cây bút viết truyện ngắn đầy tinh tế và sâu sắc. Truyện ngắn “Ông nội và ông ngoại” là một tác phẩm đặc biệt giàu cảm xúc, khắc họa chân thực tình cảm gia đình, tình yêu thương và sự hy sinh thầm lặng của những người thế hệ trước dành cho con cháu. Với lối kể chuyện giản dị nhưng sâu lắng, tác phẩm đã chạm đến trái tim người đọc và để lại những dư âm khó quên.

Tác phẩm gửi gắm một chủ đề sâu sắc về tình cảm gia đình – thứ tình cảm thiêng liêng, cao đẹp nhưng đôi khi lại không dễ nhận ra nếu ta không đủ tinh tế và thấu hiểu. Chủ đề này được thể hiện rõ nét qua tình huống truyện: Minh – một cậu bé vốn chỉ quen sống với ông nội – lần đầu tiên gặp ông ngoại sau bao năm xa cách. Từ sự xa lạ, thậm chí có chút thờ ơ, Minh dần cảm nhận được tình yêu thương sâu sắc mà ông ngoại dành cho mình qua những hành động nhỏ bé nhưng đầy ý nghĩa. Hành trình nhận thức và thay đổi cảm xúc của Minh cũng chính là hành trình mà tác giả dẫn dắt người đọc đi từ vô tâm đến thấu hiểu, từ dửng dưng đến xúc động và trân trọng tình thân.

Chủ đề tình cảm gia đình còn được thể hiện rõ qua hình tượng nhân vật ông ngoại – một con người nghèo khó, già nua, từng chịu nhiều mất mát nhưng luôn dành những điều tốt đẹp nhất cho con cháu. Chiếc xe gíp cũ kỹ được ông mua từ khi Minh mới chào đời nhưng chưa bao giờ có cơ hội gửi tặng, chiếc bút Pi-lôt cũ mà ông trân trọng trao cho Minh trước lúc chia tay – tất cả đều là minh chứng cho tình thương lặng lẽ, kiên trì và không điều kiện của ông dành cho cháu. Không chỉ thế, chi tiết giàu sức gợi nhất trong truyện – hình ảnh ông ngoại giương chiếc ô đen trong cơn mưa khi tiễn cháu ra về – đã trở thành một biểu tượng đầy xúc động. Chiếc ô không đơn thuần là vật che mưa mà còn tượng trưng cho tình yêu thương bền bỉ của ông ngoại, một sự chở che âm thầm nhưng vững vàng, lặng lẽ mà bao la.

Không chỉ có nội dung sâu sắc, truyện còn thành công nhờ những nét nghệ thuật đặc sắc. Trước hết, tình huống truyện tuy đơn giản nhưng lại rất tinh tế, đủ sức làm nổi bật sự chuyển biến trong tâm lý nhân vật. Nghệ thuật xây dựng nhân vật chân thực, sinh động, không dùng nhiều lời miêu tả trực tiếp mà để nhân vật tự bộc lộ qua hành động và lời nói. Ngôi kể thứ ba giúp câu chuyện trở nên khách quan hơn, tạo sự đồng cảm sâu sắc nơi người đọc. Đặc biệt, giọng văn nhẹ nhàng, mộc mạc, giàu cảm xúc kết hợp với những chi tiết đời thường nhưng đầy ý nghĩa đã tạo nên sức lay động mạnh mẽ.

Những đặc sắc nghệ thuật ấy không chỉ làm sáng rõ chủ đề mà còn mang lại hiệu quả thẩm mỹ sâu sắc. Câu chuyện giúp người đọc nhận thức rõ hơn về giá trị của tình cảm gia đình, khiến ta thêm trân trọng và biết ơn những hy sinh thầm lặng của người thân. Đồng thời, tác phẩm cũng gợi lên những rung động tinh tế, làm giàu thêm đời sống tâm hồn, khơi dậy những xúc cảm yêu thương trong lòng mỗi người.

Khép lại truyện ngắn “Ông nội và ông ngoại”, hình ảnh chiếc ô đen khuất dần trong cơn mưa vẫn còn đọng lại trong lòng người đọc như một biểu tượng đẹp về tình yêu thương gia đình. Tác phẩm không chỉ là một câu chuyện cảm động mà còn là một bài học sâu sắc về sự trân quý và gìn giữ những tình cảm chân thành, giản dị nhưng vô cùng cao quý. Đọc truyện, mỗi chúng ta sẽ nhận ra rằng, đôi khi yêu thương không cần những lời nói hoa mỹ mà được thể hiện qua những hành động giản dị nhưng đầy ý nghĩa. Và quan trọng nhất, hãy biết trân trọng những người thân yêu của mình khi còn có thể.