Phân tích truyện ngắn Bà tôi của Xuân Quỳnh

Đề bài: Phân tích truyện ngắn Bà tôi của Xuân Quỳnh

BÀ TÔI

(Tóm tắt phần đầu: Do xích mích cùng con trai và con dâu, bà của Minh – nhân vật “tôi”, chuyển đến sống cùng người em của mình. Tình cờ nghe được cuộc trò chuyện của những người hàng xóm, “tôi” mới biết bà đang đi bán bỏng ở bến tàu.)

Thì ra bà tôi lâu nay vẫn đi bán bỏng ngoài bến tàu. Khổ thân bà quá! Bà ơi, cháu thương bà lắm. Bà có nghe thấy tiếng cháu gọi thầm bà không? Lúc này bà làm gì, ở đâu? Sao bà không về với cháu đi bà!

Ôi, tôi như nhìn thấy bà tôi đang len lỏi đi dọc các toa tàu, giơ gói bỏng lên trước mặt hành khách nài nỉ: “Ông ơi, bà ơi mua bỏng giúp tôi đi!”. Nhưng con tàu vô hình cứ mang các hành khách chạy đi, để lại bà tôi tóc bạc, lưng còng, đứng chơ vơ giữa hai vệt đường ray… Chính tôi, tôi cũng vô tình như con tàu, tôi chẳng để ý gì đến bà tôi, tôi chỉ nghĩ đến những con quay, những quả bóng của tôi thôi! Nhiều lúc bà tôi đến chơi, mới ngồi với bà được một tí, tôi đã vội bỏ đi với những trò chơi của tôi rồi! Không, không thể để thế được. Tôi đã mười hai tuổi, lớn rồi, tôi cũng có quyền bàn chuyện nghiêm chỉnh với bố mẹ tôi chứ! Nghĩ rồi, tôi chạy ào xuống nhà. Tôi thấy mẹ tôi đang rửa bát, còn bố tôi đang xách nước lên.

– Bố mẹ ơi, – tôi gọi giục giã, – bố mẹ vào cả đây con có chuyện này muốn nói.

– Thằng này hôm nay lạ thật. – Bố tôi nói. – Có chuyện gì mà quan trọng vậy?

– Thì con cứ nói đi, – mẹ tôi nói, – mẹ vừa rửa bát vừa nghe cũng được.

– Không, cả mẹ nữa, mẹ vào đây con mới nói.

Mẹ tôi vào, nhìn tôi lo lắng:

– Hay con có chuyện gì ở lớp?

– Không.

– Hay con đánh nhau với bạn nào?

– Không. Chuyện nhà ta kia. Bố mẹ ơi, bố mẹ có thương bà không?

– Sao tự nhiên con lại hỏi thế? – Bố tôi hỏi lại tôi. – Mà bà làm sao kia mà thương?

– Bà chẳng làm sao cả. Bà đi bán bỏng ở bến tàu ấy, người ta bảo thế. Bố mẹ có biết không?

– Biết, – bố tôi có vẻ lúng túng, – nhưng thế thì sao.

– Còn sao nữa! – Tôi nghẹn ngào – Bà già rồi. Sao bố lại để bà như thế? Khổ thân bà!

– Bố có bắt bà phải thế đâu, – mẹ tôi trả lời thay cho bố, – vì bà thích thế chứ.

– Thích ư? Con chắc là bà chẳng thích đâu. Đời nào bà lại thích đi bán bỏng hơn ở nhà với con, với bố mẹ. Bà yêu thương bố mẹ và con lắm kia mà. Ôi, con cứ nghĩ đến những ngày nắng, ngày rét mà bà thì già thế, bà sao chịu nổi, bà ốm rồi bà chết như bà Thìn bên cạnh ấy thì sao. – Nói đến đây tôi oà lên khóc. – Ước gì bây giờ con đã lớn để con nuôi được bà!

Bố mẹ lặng lẽ nhìn tôi rồi lại nhìn nhau. Bố tôi đặt một bàn tay lên vai tôi rồi nói:

– Thôi con nín đi. Bố hiểu rồi. Con nín đi con!

Tôi cảm thấy giọng bố tôi hơi run và bàn tay nóng ran của bố truyền hơi nóng sang vai tôi. Mẹ tôi cũng nghẹn ngào:

– Con nói đúng, bố mẹ có lỗi với bà. Con đi ngủ đi, sáng mai bố mẹ sẽ xuống Vĩnh Tuy đón bà về đây. Gia đình ta lại sum họp như trước.

Tôi ngoan ngoãn nghe lời mẹ, lên giường nằm nhưng không làm sao chợp mắt được. Tôi cảm thấy phấp phỏng, vừa lo lại vừa vui. Chỉ sáng mai thôi, tôi lại được sống cùng với bà như trước. Nhưng nói dại, không hiểu sáng mai bà tôi có còn gặp được tôi không? Bà tôi vẫn thường hay nói với tôi: “Bà sống được ngày nào hay ngày ấy. Người già như ngọn đèn trước gió, không biết tắt lúc nào”.

(Trích “Bà tôi” Xuân Quỳnh. Bầu trời trong quả trứng, NXB Kim Đồng, 2005)

Dàn ý chi tiết

Mở bài

• Giới thiệu truyện ngắn “Bà tôi” của Xuân Quỳnh.
• Khẳng định giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm.
• Nhấn mạnh chủ đề tình cảm gia đình và sự thức tỉnh về trách nhiệm của con cháu đối với ông bà, cha mẹ.

Thân bài

Chủ đề của tác phẩm

• Truyện ngắn “Bà tôi” gửi gắm một chủ đề sâu sắc về tình cảm gia đình, đặc biệt là tình bà cháu, lòng hiếu thảo và sự thức tỉnh về trách nhiệm của con cháu.
• Đặt ra vấn đề phổ quát: trong dòng chảy của cuộc sống, con người có thể vô tình quên đi những người thân yêu nhất.

Phân tích các khía cạnh của chủ đề

Chủ đề thể hiện qua tình huống truyện

• Nhân vật Minh – một cậu bé 12 tuổi – vô tình phát hiện bà mình đang đi bán bỏng ở bến tàu.
• Ban đầu, Minh là một đứa trẻ vô tư, chỉ biết chơi đùa mà không quan tâm đến bà.
• Khi nghe hàng xóm nói về bà, Minh bừng tỉnh, nhận ra sự vô tâm của mình và đau xót trước nỗi vất vả của bà.
• Tình huống này tạo bước ngoặt quan trọng, giúp Minh thức tỉnh, thể hiện rõ thông điệp về tình cảm gia đình và trách nhiệm của con cháu.

Chủ đề thể hiện qua nhân vật

• Nhân vật Minh:
  • Ban đầu hồn nhiên, vô tư, chưa nhận thức được sự hy sinh của bà.
  • Khi nhận ra sự vất vả và cô đơn của bà, Minh thay đổi, từ đau xót đến quyết tâm hành động để bảo vệ bà.
  • Thể hiện sự trưởng thành về nhận thức và cảm xúc.
• Nhân vật bà:
  • Tượng trưng cho những con người thuộc thế hệ cũ, luôn âm thầm hy sinh vì con cháu.
  • Lặng lẽ chịu đựng khó khăn, không một lời oán trách.
  • Là hình ảnh tiêu biểu cho những người già bị lãng quên trong cuộc sống hiện đại.

Chủ đề thể hiện qua chi tiết tiêu biểu

• Hình ảnh bà đứng chơ vơ giữa hai vệt đường ray khi đoàn tàu lướt qua.
  • Bà giơ gói bỏng lên mời hành khách nhưng không ai đoái hoài, con tàu lao đi, bỏ lại bà một mình trên sân ga.
  • Chi tiết mang ý nghĩa biểu tượng: bà như thế hệ cũ bị bỏ lại phía sau giữa sự thờ ơ của cuộc sống hiện đại.
  • Đây là khoảnh khắc quan trọng khiến Minh thức tỉnh, nhận ra lỗi lầm của mình.
  • Nhắc nhở người đọc về sự trân trọng tình thân trước khi quá muộn.

Ý nghĩa của chủ đề (thông điệp tác phẩm)

• Hãy luôn yêu thương, quan tâm đến người thân khi còn có thể.
• Đừng để sự vô tâm của hôm nay trở thành nỗi ân hận của ngày mai.
• Tình cảm gia đình không chỉ là sự hiện diện mà còn là sự quan tâm, sẻ chia, đồng cảm và trách nhiệm.

Đặc sắc nghệ thuật và hiệu quả thẩm mỹ

Đặc sắc nghệ thuật

• Xây dựng tình huống truyện:
  • Đơn giản nhưng đầy sức gợi, tạo bước ngoặt quan trọng trong nhận thức của nhân vật Minh.
  • Làm nổi bật chủ đề tình thân và sự thức tỉnh của con người.
• Nghệ thuật xây dựng nhân vật:
  • Nhân vật Minh có sự thay đổi rõ rệt, giúp câu chuyện giàu tính giáo dục.
  • Nhân vật bà tuy xuất hiện ít nhưng mang ý nghĩa sâu sắc, biểu tượng cho sự hy sinh thầm lặng.
• Lựa chọn ngôi kể và tác dụng:
  • Ngôi kể thứ nhất giúp câu chuyện chân thực, gần gũi, dễ gây xúc động.
  • Người đọc dễ dàng cảm nhận được sự thay đổi trong tâm lý nhân vật Minh.
• Sử dụng ngôn ngữ giàu cảm xúc:
  • Ngôn ngữ dung dị, gần gũi nhưng giàu chất thơ.
  • Câu văn giàu hình ảnh, tạo nên những khoảnh khắc xúc động, ám ảnh người đọc.

Hiệu quả thẩm mỹ

• Hiệu quả đối với việc thể hiện chủ đề:
  • Làm nổi bật tình cảm gia đình và sự thức tỉnh trong nhân vật Minh.
  • Hình ảnh bà giữa hai vệt đường ray tô đậm thông điệp nhân văn.
• Hiệu quả đối với người đọc:
  • Giúp người đọc bừng ngộ về giá trị của tình thân, trách nhiệm đối với gia đình.
  • Gợi lên sự xúc động, trăn trở về lòng biết ơn và tình yêu thương.
  • Khiến người đọc tự đặt câu hỏi: “Liệu mình đã thực sự quan tâm đủ đến người thân yêu chưa?”.

III. Kết bài

• Khẳng định giá trị của tác phẩm:
  • “Bà tôi” không chỉ là một câu chuyện xúc động về tình bà cháu mà còn là một bài học lớn về tình thân, lòng biết ơn và trách nhiệm với gia đình.
• Thông điệp và liên hệ:
  • Tác phẩm nhắc nhở mỗi người: hãy yêu thương khi còn có thể, đừng để sự vô tâm trở thành nỗi ân hận.
  • Giúp người đọc nhận ra tầm quan trọng của tình thân, sống có trách nhiệm hơn với những người yêu thương.

Bài văn mẫu tham khảo

Truyện ngắn “Bà tôi” của Xuân Quỳnh là một tác phẩm đầy cảm xúc, gợi lên trong lòng người đọc những suy tư sâu sắc về tình cảm gia đình. Không có những tình tiết kịch tính hay những biến cố lớn lao, truyện chạm đến trái tim người đọc bằng chính sự dung dị nhưng thấm thía, bằng những cảm xúc chân thành được kể lại qua góc nhìn của một cậu bé. Qua câu chuyện về người bà tảo tần và sự thức tỉnh của đứa cháu nhỏ, Xuân Quỳnh đã khắc họa một thông điệp đầy ý nghĩa: tình thân không chỉ là sự hiện diện mà còn là sự quan tâm, sẻ chia và trân trọng từng khoảnh khắc bên nhau.

Truyện ngắn “Bà tôi” gửi gắm một chủ đề sâu sắc về tình cảm gia đình, đặc biệt là tình bà cháu, lòng hiếu thảo và sự thức tỉnh về trách nhiệm của con cháu đối với ông bà, cha mẹ. Câu chuyện không chỉ kể về một tình huống cụ thể mà còn đặt ra một vấn đề có tính phổ quát: trong dòng chảy vội vã của cuộc sống, liệu chúng ta có đang vô tình quên đi những người thân yêu nhất của mình? Qua đó, tác phẩm trở thành một lời nhắc nhở tinh tế nhưng mạnh mẽ về giá trị của tình thân, về sự quan tâm và trách nhiệm mà mỗi người cần có với gia đình mình.

Chủ đề này được thể hiện rõ nét qua tình huống truyện giản dị nhưng đầy sức lay động. Nhân vật Minh – một cậu bé 12 tuổi – vô tình phát hiện bà mình đang đi bán bỏng ở bến tàu. Ban đầu, Minh là một đứa trẻ vô tư, chỉ biết đến những trò chơi tuổi thơ của mình mà không mảy may quan tâm đến bà. Nhưng khi nghe hàng xóm bàn tán, Minh như bừng tỉnh, lòng trào dâng một nỗi xót xa, hối hận. Cậu nhận ra bà mình đã âm thầm chịu đựng bao vất vả mà cậu chưa từng để ý. Chính tình huống này đã tạo bước ngoặt quan trọng trong câu chuyện, không chỉ đánh thức tình cảm của Minh mà còn thúc đẩy cậu hành động để bảo vệ bà. Đây cũng chính là cách Xuân Quỳnh truyền tải thông điệp nhân văn về tình yêu thương gia đình: đôi khi, chỉ một khoảnh khắc nhỏ cũng đủ để con người thức tỉnh, để họ nhận ra những điều đáng quý mà bấy lâu nay vô tình bỏ quên.

Bên cạnh đó, tình cảm gia đình còn được khắc họa rõ nét qua nhân vật Minh. Minh không chỉ đơn thuần là một cậu bé mà còn là đại diện cho sự trưởng thành trong nhận thức về tình thân. Ban đầu, Minh hồn nhiên, vô tư nhưng khi nhận ra sự hy sinh thầm lặng của bà, cậu lập tức thay đổi. Minh không chỉ cảm thấy đau xót mà còn dũng cảm bày tỏ suy nghĩ của mình với bố mẹ, khiến họ cũng phải nhìn lại chính mình. Sự trưởng thành của Minh thể hiện rõ qua sự chuyển biến từ một đứa trẻ chỉ biết vui chơi đến một người cháu biết quan tâm, trăn trở, lo lắng cho bà. Nhân vật bà tuy xuất hiện không nhiều nhưng để lại dấu ấn sâu sắc. Bà là hiện thân của những con người thuộc thế hệ cũ – những người cả đời hy sinh vì con cháu nhưng lại có thể bị lãng quên trong cuộc sống hiện đại.

Một trong những chi tiết đặc sắc nhất của truyện chính là hình ảnh bà đứng chơ vơ giữa hai vệt đường ray khi đoàn tàu lướt qua. Minh tưởng tượng cảnh bà cúi lưng, giơ gói bỏng lên nài nỉ hành khách mua giúp, nhưng con tàu vẫn lao đi, bỏ lại bà một mình trên sân ga vắng lạnh. Hình ảnh ấy không chỉ thể hiện sự vất vả của bà mà còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc: bà giống như thế hệ cũ bị bỏ lại phía sau giữa sự thờ ơ của cuộc sống hiện đại. Chính chi tiết này đã đánh thức Minh, khiến cậu nhận ra sự vô tâm của bản thân và thôi thúc cậu hành động. Đồng thời, đây cũng là lời nhắc nhở sâu sắc đến người đọc: đừng để những người thân yêu nhất của mình phải sống trong cô đơn và lặng lẽ.

Về nghệ thuật, truyện ngắn “Bà tôi” có nhiều nét đặc sắc khiến tác phẩm trở nên sâu sắc và giàu sức lay động. Trước hết, Xuân Quỳnh đã khéo léo xây dựng tình huống truyện giản dị nhưng đầy cảm xúc, tạo ra một bước ngoặt giúp nhân vật Minh thay đổi nhận thức. Nghệ thuật xây dựng nhân vật cũng là một điểm sáng của tác phẩm. Nhân vật Minh được khắc họa sinh động, chân thực qua suy nghĩ, hành động và lời thoại, giúp người đọc dễ dàng đồng cảm và nhận thấy sự trưởng thành của cậu bé. Trong khi đó, nhân vật bà lại hiện lên qua những hình ảnh đầy ám ảnh, thể hiện sự nhọc nhằn, lam lũ nhưng cũng đầy yêu thương và bao dung.

Bên cạnh đó, truyện được kể theo ngôi thứ nhất, giúp câu chuyện trở nên gần gũi, chân thực và dễ gây xúc động. Giọng kể đầy cảm xúc của Minh khiến người đọc cảm nhận được từng cung bậc tâm trạng, từ sự vô tư, dửng dưng ban đầu đến sự đau xót, hối hận và quyết tâm thay đổi. Ngôn ngữ trong truyện cũng là một yếu tố quan trọng góp phần làm nên sức lay động của tác phẩm. Câu văn giản dị nhưng giàu cảm xúc, lời kể tự nhiên nhưng đầy chất thơ, tất cả đã tạo nên một tác phẩm vừa nhẹ nhàng, sâu lắng nhưng lại đầy ám ảnh.

Những nét nghệ thuật ấy đã đem lại hiệu quả thẩm mỹ sâu sắc cho tác phẩm. Trước hết, nó giúp thể hiện trọn vẹn chủ đề về tình cảm gia đình, giúp người đọc nhận thức rõ hơn về giá trị của sự quan tâm, sẻ chia. Đồng thời, câu chuyện khiến ta không khỏi rung động và tự nhìn lại chính mình: liệu ta đã thực sự quan tâm đủ đến những người thân yêu chưa? Tác phẩm không chỉ khơi gợi cảm xúc mà còn nâng cao nhận thức, giúp con người trở nên sâu sắc và nhân văn hơn.

Khép lại truyện ngắn “Bà tôi”, ta không chỉ nhớ về một câu chuyện xúc động mà còn mang theo một bài học lớn về tình thân, về lòng biết ơn và trách nhiệm đối với gia đình. Với nghệ thuật kể chuyện tinh tế, giọng văn giàu cảm xúc, tác phẩm đã chạm đến trái tim người đọc, khiến ta thêm trân trọng những người thân yêu. Sau khi đọc truyện, mỗi người sẽ tự nhắc nhở mình rằng: Hãy yêu thương khi còn có thể, đừng để sự vô tâm của hôm nay trở thành nỗi ân hận của ngày mai.