NLVH về Đời xa không ai thấy mặt nhà văn qua bài thơ Tấc đất thành cổ

Đề bài:

Đời xa không ai thấy mặt nhà văn nhưng xem văn liền thấy tiếng lòng của họ.

(Nhà lí luận Trung Quốc, Lưu Hiệp, trong Văn tâm điêu long, thiên Tri âm; NXB văn học, 1999, trang 274).

Anh/chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Hãy làm sáng tỏ qua bài thơ sau:

Tấc đất thành cổ

                                                                       Phạm Đình Lân

Nhẹ bước chân và nói khẽ thôi
Cho đồng đội tôi nằm yên dưới cỏ
Trời cũng tự trong xanh và lộng gió
Dẫu ồn ào đừng lay mạnh hàng cây

Thắp một nén nhang và khóc ít thôi
Tôi thầm nhủ lòng mình như vậy
Để một phút lắng lòng nghe bạn gọi
Bạn nằm lại nơi nào bạn ơi?

Nhẹ bước chân và nói khẽ thôi
Cho đồng đội tôi nằm yên dưới cỏ
Trời Quảng Trị trong xanh và lộng gió
Ru mãi bài ca Bất tử đến vô cùng

                                                                         Tháng 7-2002

(Tấc đất thành cổ, Phạm Đình Lân (3), https://www.gocnhin.net/cgi-bin/viewitem.pl?6931)

Dàn ý chi tiết

Văn chương không cần gương mặt để hiện diện, bởi nơi người đọc thực sự gặp gỡ nhà văn chính là trong những rung động lặng thầm của câu chữ. Khi viết rằng “Đời xa không ai thấy mặt nhà văn nhưng xem văn liền thấy tiếng lòng của họ”, Lưu Hiệp đã chạm tới bản chất sâu xa của văn học: tác phẩm là nơi người nghệ sĩ gửi gắm phần tinh túy nhất của tâm hồn mình, chờ một sự tri âm từ phía người đọc. Qua văn bản, những gì riêng tư, đau đáu, thiêng liêng nhất của người viết được cất lên, vượt qua giới hạn thời gian và không gian. Đọc Tấc đất thành cổ của Phạm Đình Lân, người đọc không chỉ thấy một di tích chiến tranh, mà còn nghe được tiếng lòng nghẹn ngào, thành kính của một người lính trước đồng đội đã hóa thân vào đất. Chính từ sự lắng nghe ấy, nhận định của Lưu Hiệp hiện lên như một chân lí bền vững của văn chương.

c.1* Cắt nghĩa và lí giải ý kiến

– Cắt nghĩa

+ Đời xa: khoảng cách cả thời gian, không gian

+ Xem văn: quá trình tiếp nhận

+ Tiếng lòng: tâm tư, tình cảm, tư tưởng

=> Ý của câu nói: Không thể trực tiếp đối diện và đối thoại gặp gỡ với nhà văn (người nghệ sĩ sáng tạo), nhưng thông qua quá trình tiếp nhận, người đọc vẫn có thể gặp gỡ nhà văn, hiểu được tâm tư tình cảm tư tưởng của họ. Lời nhận định bàn đến vấn đề: Quá trình tiếp nhận của người đọc, sự tri âm trong văn học.

– Lí giải ý kiến

* Vì sao không ai thấy mặt nhà văn? Đây không hẳn là lí do khách quan, mà là đặc thù của tiếp nhận văn học: văn học là cuộc giao tiếp gián tiếp, người viết và người đọc giao tiếp với nhau thông qua tác phẩm văn học. Tư tưởng của nhà văn gửi gắm vào tác phẩm, và người đọc tiếp nhận tư tưởng đó qua tác phẩm.

* Vì sao xem văn liền thấy tiếng lòng của họ?

Vì toàn bộ cảm xúc, tư tưởng thẩm mĩ của tác giả đều kí thác qua hình tượng ngôn từ. Người xem văn- đối tượng tiếp nhận sẽ xuất phát từ văn bản ngôn từ, bằng năng lực tiếp nhận, giải mã các kí tự ấy, mở rộng lòng mình để thấy được tiếng lòng của người viết. Đó là sự tri âm trong văn học.

* Ý nghĩa của việc xem văn nghe được tiếng lòng của nhà văn là gì?

– Sự tiếp nhận của bạn đọc đối với một tác phẩm văn học, căn cứ vào nhiều yếu tố có thể ở những mức độ khác nhau. Hiệu quả của tiếp nhận không chỉ do giá trị vốn có của tác phẩm, mà còn do phẩm chất của chủ thể tiếp nhận, nói đúng hơn, là do sự sáng tạo của cả hai phía. Thông qua tác phẩm, người đọc tìm thấy sự đồng cảm, thanh lọc, bừng tỉnh. Khi ấy, cái mà người đọc nhận được không chỉ dừng lại ở nội dung tác phẩm mà là tiếng lòng của nhà văn.

-Tri âm là cấp độ cao nhất của tiếp nhận, là điều lí tưởng, mong ước, rất khó đạt, bởi những khoảng cách tiếp nhận, chỉ cần có một sự đồng điệu nào đó đã là rất đáng quý. Nghe thấy được tiếng lòng của nhau qua việc xem văn chính là điều kì diệu của văn chương vậy: có thể phá vỡ giới hạn của thời gian, không gian, để con người có thể gần nhau hơn.

c.2 Phân tích, chứng minh ý kiến:  Đời xa không ai thấy mặt nhà văn, nhưng xem văn liền thấy tiếng lòng của họ.

* Giới thiệu khái quát về tác giả, tác phẩm.

* Đời xa không ai thấy mặt nhà văn.

Do khoảng cách cả thời gian, không gian nên người đọc không trực tiếp gặp gỡ, trò chuyện, trao đổi, thảo luận cùng tác giả.

* Xem văn liền thấy tiếng lòng của họ.

Đọc bài thơ Tấc đất thành cổ, người đọc hiểu được tấm lòng của tác giả:

– Chọn điểm nhìn của một con người trong cuộc chiến đấu ác liệt năm xưa, may mắn được bước ra khỏi khói lửa chiến tranh, nay nhìn lại quá khứ, trực tiếp thể hiện những trải nghiệm sâu sắc, những xúc cảm mãnh liệt và những tư tưởng giàu giá trị nhân văn.

– Bài thơ thể hiện sự xúc động, nghẹn ngào của nhân vật trữ tình (nhà thơ) khi thăm lại chiến trường xưa. Nhà thơ vô cùng nhớ tiếc, xót xa, mong muốn đồng đội đã ngã xuống được yên nghỉ trong thanh thản bình yên.

+ Khung cảnh đã khiến nhà thơ nhớ lại những năm tháng chiến tranh ác liệt:Tám mươi mốt ngày đêm đất trời ken dày bom đạn /Cát trắng rang vàng, nghiêng lệch cả dòng sông.

+ Nhớ lại sự anh dũng, ngoan cường của những người đồng chí đồng đội từng chiến đấu hết mình, chiến đấu đến quên mình vì Tổ quốc: Súng trong tay và đôi mắt rực lửa/Trút hận xuống đầu thù rồi ngã xuống bình yên.

+ Nghẹn ngào, xót xa khi nhìn thấy sự mất mát trong cuộc chiến là quá lớn, quá khủng khiếp: Thành cổ rộng sao đồng đội tôi nằm chật/Mỗi tấc đất là một cuộc đời có thật/Cho hôm nay tôi đến nghẹn ngào.

+ Mong muốn mọi người hãy trân trọng và dành cho họ những phút giây  yên nghỉ thanh thản.

– Nghệ thuật: Kết cấu vòng tròn; thể thơ tự do tạo sự phóng khoáng rộng mở cho không gian nghệ thuật và xúc cảm của nhân vật trữ tình; ngôn từ mộc mạc giản dị nhưng giàu giá trị nghệ thuật, gợi hình, gợi cảm, gợi liên tưởng và rung động sâu xa; giọng điệu nhắn nhủ tâm tình giàu chất trữ tình; biện pháp tư từ được sử dụng linh hoạt tạo giá trị biểu cảm cao: điệp cấu trúc, điệp từ, ẩn dụ, so sánh, cường điệu…

*Ý nghĩa của việc xem văn nghe được tiếng lòng của họ :bài thơ đã khơi gợi trong mỗi chúng ta niềm biết ơn vô hạn đối với thế hệ cha anh, đã đánh đổi cả máu xương của mình để dành độc lập tự do cho Tổ quốc. Từ đó dấy lên ý thức trách nhiệm của mỗi con người trong cuộc sống: sống là phải biết cống hiến.

c.3 * Đánh giá ý kiến.

– Khẳng định ý kiến đúng.

– Muốn thấy được tiếng lòng của nhà văn, nhất thiết phải thông qua quá trình xem văn: bằng năng lực phân tích, lí giải, cảm thụ có cơ sở chứ không phải bằng sự suy diễn vô căn cứ.

– Người đọc cần không ngừng nâng cao tầm tiếp nhận của bản thân để có thể nghe được tiếng lòng của nhà văn chuẩn xác nhất.

Tấc đất thành cổ khép lại trong sự tĩnh lặng, nhưng dư âm của bài thơ vẫn còn lay động rất lâu trong lòng người đọc. Qua từng câu chữ giản dị mà thấm sâu, Phạm Đình Lân đã gửi vào thơ nỗi xót xa, niềm tri ân và lòng kính trọng vô hạn dành cho những đồng đội đã ngã xuống. Dẫu không gặp gỡ nhà thơ ngoài đời, người đọc vẫn nhận ra rõ ràng một tấm lòng đau đáu với quá khứ, một nhân cách sống nặng nghĩa tình và trách nhiệm. Bởi vậy, lời của Lưu Hiệp không chỉ là một nhận định lí luận, mà là một sự thật nghệ thuật: khi ta đọc bằng cả trái tim, văn chương sẽ lên tiếng thay cho con người, và tiếng lòng ấy có thể vượt qua mọi “đời xa” để chạm đến chiều sâu nhân tính. Chính ở đó, văn học hoàn thành sứ mệnh cao quý của mình.