Phân tích bài thơ Cảnh chiều hôm (Hồ Chí Minh) để làm sáng tỏ một số đặc điểm của các bài thơ trong tập Nhật kí trong tù

Đề bài:

Viết bài văn nghị luận (khoảng 600 chữ) Phân tích bài thơ Cảnh chiều hôm (Hồ Chí Minh) để làm sáng tỏ một số đặc điểm của các bài thơ trong tập Nhật kí trong tù: chủ yếu viết bằng thể thơ tứ tuyệt Đường luật, câu chữ rất cô đọng, hàm súc; cách viết vừa cổ điển vừa hiện đại; nhiều tứ thơ độc đáo, nhiều hình ảnh gợi cảm, sáng tạo.

CẢNH CHIỀU HÔM

(Vãn cảnh)

Phiên âm:

Mai khôi hoa khai hoa hựu tạ,

Hoa khai hoa tạ lưỡng vô tình;

Hoa hương thấu nhập lung môn lí,

Hướng tại lung nhân tố bất bình.

Dịch nghĩa:

Hoa hồng nở hoa hồng lại tàn,

Hoa nở hoa tàn đều vô tình;

Hương thơm bay vào thấu trong ngục,

Tới kể với người trong ngục nỗi bất bình.

Dịch thơ:

Hoa hồng nở hoa hồng lại rụng,

Hoa tàn, hoa nở cũng vô tình;

Hương hoa bay thấu vào trong ngục,

Kể với tù nhân nỗi bất bình.

(Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 3, (Nam Trân dịch), NXB Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2000, tr. 431)

Dàn ý chi tiết

* Mở bài: Khẳng định bài thơ Cảnh chiều hôm mang đầy đủ những nét đặc sắc nghệ thuật của tập Nhật kí trong tù và dẫn ra ý kiến.

Nhật kí trong tù là minh chứng đặc biệt cho một nghịch lí đẹp của thi ca: giữa lao tù tăm tối, thơ vẫn nở ra ánh sáng của tự do tinh thần. Ở đó, Hồ Chí Minh viết thơ bằng thể tứ tuyệt cổ điển, nhưng không để hoài cổ; dùng câu chữ hàm súc, nhưng không khép kín cảm xúc; mượn cảnh thiên nhiên, nhưng để gửi gắm suy tư về con người và cái đẹp. Cảnh chiều hôm là một bài thơ như thế. Qua bốn câu thơ ngắn gọn mà gợi mở nhiều tầng ý nghĩa, tác phẩm đã làm nổi bật những đặc điểm nghệ thuật tiêu biểu của Nhật kí trong tù: sự cô đọng của ngôn từ, sự kết hợp hài hòa giữa cổ điển và hiện đại, cùng một tứ thơ sáng tạo mang đậm chiều sâu nhân văn.

* Thân bài:

– Giải thích ý kiến

+ Thơ tứ tuyệt Đường luật, cô đọng, hàm súc là gì?

+ Cách viết vừa cổ điển vừa hiện đại nghĩa là như thế nào?

+ Tứ thơ độc đáo, hình ảnh gợi cảm, sáng tạo,… ra sao?

+ Khẳng định ý kiến đã khái quát được những nét đặc sắc về nghệ thuật của các bài thơ trong tập Nhật kí trong tù.

– Phân tích bài Cảnh chiều hôm để làm sáng tỏ ý kiến

+ Phân tích làm rõ đặc điểm thể thơ và sự cô đọng, hàm súc được cụ thể hóa trong bài thơ.

+ Phân tích làm rõ đặc điểm về cách viết (vừa cổ điển, vừa hiện đại) qua bài thơ.

+ Phân tích làm rõ đặc điểm tứ thơ độc đáo, hình ảnh gợi cảm, sáng tạo.

Gợi ý: Ở hai câu thơ đầu, tác giả ghi lại một hiện tượng: hoa hồng nở hay rụng đều không được chú ý; con người vô tình trước việc hoa nở hay tàn. Ở hai câu thơ sau, tác giả nhân hóa hương hoa bay vào trong ngục để kể với người tù về sự bất bình trước thái độ vô tình ấy của con người. Hoa hồng nở hay tàn, hương hoa là những hình ảnh ẩn dụ, tượng trưng cho cái đẹp – cái đẹp “nở” hay “tàn” thì con người cũng mặc kệ, hờ hững, thờ ơ, vô cảm. Qua đó, tác giả thể hiện sự trân trọng với cái đẹp; phê phán sự vô tình của con người đối với cái đẹp ở đời.

* Kết bài: Khẳng định bài thơ Cảnh chiều hôm là bài thơ tiêu biểu cho những đặc điểm nghệ thuật của nhiều bài trong tập Nhật kí trong tù, thể hiện rõ phong cách thơ của tác giả Hồ Chí Minh

Cảnh chiều hôm cho thấy rõ phong cách thơ Hồ Chí Minh trong Nhật kí trong tù: càng bị giam hãm về thể xác, tâm hồn càng tự do trong suy tưởng; càng viết bằng hình thức cổ điển, tư tưởng càng hiện đại và nhân văn. Bài thơ không chỉ là một bức tranh chiều nơi lao ngục, mà còn là lời khẳng định thầm lặng về thái độ sống: trân trọng cái đẹp, không chấp nhận sự vô cảm trước đời sống tinh thần. Chính từ những vần thơ tứ tuyệt cô đọng ấy, người đọc nhận ra rằng Nhật kí trong tù không chỉ ghi lại một chặng đường gian khổ, mà còn để lại một giá trị bền vững của thi ca: đánh thức ở con người khả năng rung động, suy tư và hướng tới cái đẹp ngay trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.